Kolombiya’da resmî olarak 1964’te gerillalar ile hükümet güçleri ve paramiliterler arasında başlayan silahlı çatışmalar, on binlerce can kaybına, milyonlarca insanın yerinden edilmesine ve çok sayıda insan hakları ihlaline yol açmıştır. Doğal zenginliklerine karşın Kolombiya, gelir dağılımı açısından dünyanın en eşitsiz ülkelerinden biridir. Kır ve kent yoksulluğu da oldukça yüksektir. Mevcut eşitsizliklerin çözülmesi için verilen siyasi çabalar sistematik şiddet kullanılarak bastırılmıştır. 1980’lerde büyük arazi sahipleri, uyuşturucu kartelleri ve ordu iş birliğiyle paramiliter gruplar ortaya çıkmış ve bu gruplar 1997’de aynı çatı altında bir araya gelerek insan hakları ihlallerinin tırmanmasına neden olmuşlardır. Çatışmanın en yıkıcı sonuçlarından biri, kitlesel yerinden edilmeler olmuştur. Milyonlarca insan yerinden edilmiş ve kentlerin gecekondu bölgelerine sürüklenmiştir. Yerinden edilme sürecinde küçük ölçekli aile çiftliklerinin yerini büyük ölçekli tarım işletmeleri almıştır. 2016 yılında imzalanan barış anlaşması, ülkenin en çatışmalı bölgelerinden biri olan Amazon’un eteklerinde beklenmedik bir çevre krizine yol açmıştır. FARC-EP (Kolombiya Devrimci Silahlı Kuvvetleri- Halk Ordusu) gerillalarının silah bırakmasıyla ortaya çıkan iktidar boşluğu, ormansızlaşma, yasadışı altın madenciliği ve arazi gaspını hızlandırmıştır. FARC’ın kontrolünden çıkan Amazon ormanları, arazi gaspçıları, sığır çiftlikleri ve yasadışı maden ocakları tarafından hızla tahrip edilmeye başlanmıştır. 2017 yılında, küresel ormansızlaşmanın %2,6’sı tek başına Kolombiya’da gerçekleşmiştir.
2016’daki FARC barış anlaşması önemli bir dönüm noktası olsa da geçmişteki ihlaller ile yüzleşme mekanizmalarının yeterince işletilmemesi, yasaların tam anlamıyla uygulanmaması ve devam eden çatışmalar barış inşasının önündeki temel zorluklar olmaya devam etmektedir. 1992 yılında dönemin Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Butros Butros-Ghali tarafından hazırlanan “Barış için Gündem” raporu ile barış inşası paradigması ilk kez sistematik biçimde ve küresel ölçekte konuşulmaya başlanmıştır. Bu raporda barış inşası, çatışmanın patlak vermesini önleyici eylemler ile başlayan ve tesis edildikten sonra da barışın pekiştirilmesi/toplumsallaştırılması ile devam eden stratejik bir hat olarak tanımlanmaktadır.
Sayılan tüm zorluklara rağmen Kolombiya’da insan hakları örgütleri, barış inşası girişimleri, kadın hakları grupları ve akademik merkezler dahil olmak üzere güçlü ve çeşitliliğe sahip bir sivil toplum bulunmaktadır. Dini kuruluşlar da barış ve insan hakları konularında önemli roller üstlenmişlerdir. Barış inşası süreci belirsizliklerle bezeli olsa da çatışmaların en yoğun yaşandığı bölgelerden biri olan Putumayo’da, 2018 yılında resmen kurulan COMUCCOM adındaki (Comunidades Campesinas y Unidades de Consolidación Comunal) çok paydaşlı topluluk kooperatifi, eski FARC gerillalarının, çatışmadan etkilenen köylülerin ve Kolombiya ordusunun eski askerlerinin aynı çatı altında toplanmasıyla ortaya çıkmıştır. Kolombiya’nın güneybatısında, Ekvador ve Peru sınırında yer alan Putumayo bölgesinde kurulan kooperatifin sloganı şudur: “Barış kolektif olarak inşa edilir.”
Yoğun ormanları, nehirleri ve ulaşılması güç arazileriyle bilinen Putumayo bölgesi, onlarca yıl boyunca FARC’ın güçlü olduğu alanların başında geliyordu. Uyuşturucu ticareti, koka ekimi ve gerilla hareketleri bu topraklarda iç içe geçmişti. COMUCCOM aslen bir tarım kooperatifi olsa da bir yandan Amazon’da 1 milyon ağaç dikme hedefiyle ekolojik bir misyon üstlenirken diğer yandan da üyeleriyle birlikte düzenli olarak çatışma çözümü ve toplumsal barış ve uzlaşma atölyeleri düzenleyerek toplumsal dokuyu onarmaya çalışmaktadır.
Kooperatifin kurucusu, eski bir FARC gerillası olan Jorge Santofimio Yepes’tir (herkesin ona söylediği isimle Jorgillo). Silah bıraktıktan sonra, içinde yıllarca savaştığı ormanı korumak ve bir zamanlar birbirini öldürmeye yemin etmiş insanları biraraya getirmek için 2017 yılında, Puerto Guzmán’ın eski belediye başkanı Rodrigo Rivera’dan 5 yıllığına kiraladığı 48 hektarlık bir araziyle işe başlamıştır. COMUCCOM’u diğer barış inşası girişimlerinden ayıran en belirgin özellik, üç farklı kesimi bir araya getirmesidir: eski FARC gerillaları, bölge halkı ve Kolombiya ordusunun eski mensupları.
24 Şubat 2022 gecesi kooperatifin yönetim kurulu toplantısı devam ederken, paramiliterlerin saldırısı sonucu Jorge Santofimio Yepes öldürülmüş ve dört kişi yaralanmıştır. Yepes’in öldürülmesi kooperatifin tüm faaliyetlerini durma noktasına getirmiş, kooperatif fidanlığı kapatılmış, personel ormandan tohum toplamayı bırakmıştır. 2020 yılında La Macarena’da orman korucusu Javier Francisco Parra, 2021 yılında ise ormandaki nadir türleri korumaya çalışan Gonzalo Cardona vurularak öldürülmüştür. Barış anlaşmasının yürürlüğe girmesinden (1 Aralık 2016) bu yana silah bırakmış yüzlerce eski gerillanın yanı sıra çok sayıda toplumsal lider, köylü lideri ve sendikacı öldürülmüştür. Koka üretiminin artırılması ve yasa dışı yeni maden alanları açılması için yerliler topraklarından göç etmeye zorlanmaktadır. Barış inşasına yönelik bu saldırılar genellikle yasadışı maden ocakları, koka ekimi veya arazi gaspının yoğun olduğu bölgelerde gerçekleşmiştir. Barış anlaşması sonrası oluşan güç boşluğunda büyüyen yasadışı ekonomiler barışı inşa etmenin ve toplumsallaştırmanın ne denli güç olduğunu ortaya koymaktadır.
COMUCCOM, kurucusunun ölümüne rağmen faaliyetlerini sürdürmüş ve günümüzde Amazon restorasyonu ve barış inşasında öncü bir kurum haline gelmiştir. Kooperatif, ağaç dikmenin yanı sıra ormanda nesli tükenmekte olan türleri de kurtarmaya çalışmaktadır. Ayrıca yasadışı koka ekimine alternatif olarak balık üretmekte ve arıcılığı geliştirmekte, kakao, guamo blanco gibi ağaçları yaygınlaştırarak sığır otlatma veya koka ekimiyle harap olmuş toprakları yeniden canlandırmaktadır.
COMUCCOM’u salt bir üretim kooperatifi olmaktan çıkaran en önemli unsur, üyelerine sunduğu barış eğitimi ve çatışma çözümü atölyeleridir. Bu atölyeler, kooperatifin kuruluşundan bu yana düzenli olarak devam etmektedir. Amazon’un restorasyonu, eski savaşçıların topluma entegrasyonu ve yoksulluğun azaltılması ekseninde yürütülen çalışmalara ek olarak kadınların güçlendirilmesi için de özel programlar yaratılmaktadır. Kooperatif çatısı altında Asocolib (Kadın Özgürlük İnşacıları Derneği) adında, tamamı kadınlardan oluşan bir örgütlenme bulunmaktadır. COMUCCOM’da kadınlar, sadece “yardımcı” veya “destek elemanı” olarak işlev görmemekte, doğrudan üretim süreçlerini yönetmekte, katma değer yaratan ve gelir getiren faaliyetlerin merkezinde yer almaktadır. Kadınlar, daha önce ordu tarafından koka tarlalarını yok etmek için kullanılan glyphosatlı ilaçlamalar nedeniyle sayıları azalan Melipona arılarını yetiştirip bu arıların tozlaşma faaliyetlerini düzenlemeye çalışmaktadır. COMUCCOM’da kadınlar, kooperatifin ve bölgenin güvenliğini ve çatışma çözümü mekanizmalarını da yöneten kritik aktörlerdir.
COMUCCOM’un doğrudan bir parçası olmamakla birlikte, aynı bölgede (Caquetá) faaliyet gösteren ASMUPROPAZ (Barış Esansları Üreticisi Kadınlar Derneği), kadın eski gerillaların barış inşa sürecine katkısının bir başka güçlü örneğidir. Toprağı iyileştirmek ile toplumu iyileştirmeyi aynı hatta buluşturan bakış açısıyla ASMUPROPAZ, kadın eski gerillalara yönelik okuma-yazma kursları düzenlemekte, mesleki eğitim sağlamakta ve onlara tarımsal beceriler kazandırmaktadır. Barış, toprağın ve toplumun kadınların önderliğinde yeniden inşa edildiği bir süreçtir. Bu yönüyle COMUCCOM, sadece Kolombiya için değil tüm dünyadaki çatışma sonrası toplumlar için toplumsal cinsiyet eşitliğine dayalı bir barış inşası modeli sunmaktadır.
Eski düşmanların bir araya gelerek, yalnızca toprağı değil, aynı zamanda toplumsal dokuyu da onardığı bu kooperatif, barışın imzalardan ibaret olmadığını, kırılgan ve her gün yeniden aşağıdan örgütlenmesi gereken bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Çatışma, yalnızca çözülmesi gereken bir sorun değil, aynı zamanda toplumsal ilişkilerin, yapıların ve söylemlerin dönüştürülmesi için bir fırsattır. Kolombiya Hakikat Komisyonu’nun raporu, toplumsal tahayyüller kavramını merkeze alarak, barışın insanların dünyayı algılama biçimlerinin dönüşümüyle ve onarıcı adalet ilkesinin benimsenmesi ile mümkün olduğunu savunmaktadır. Barış inşasını teknik ve yukarıdan bir müdahale olarak görmek yerine derinlemesine bir toplumsal değişim süreci olarak kavramsallaştırmak barışın toplumsallaşması adına zorunludur. Barış inşası stratejik olarak toplumun her düzeyinde yürütülmelidir ve bu süreçte toplumsal tahayyüllerin de yeniden inşası için çaba gösterilmelidir.
- https://www.icip.cat/wp-content/uploads/2024/01/EN-DIGITAL-The-exile-and-the-Colombian-Truth-Commission.pdf
CRIC Kadın Komitesi, Kolombiya: Yerli bakım anlayışı ve ekoloji merkezli örgütlenme
Barış nerede başlar?
Bu yazı, barışın yalnızca masada imzalanan anlaşmalarla kurulmadığını; toprağın, üretimin, hafızanın ve gündelik ilişkilerin yeniden örülmesiyle mümkün olduğunu anlatıyor. Kolombiya’daki COMUCCOM deneyimi, eski düşmanların aynı toprakta birlikte çalışmasının yalnızca sembolik değil, toplumsal olarak dönüştürücü bir anlam taşıdığını gösteriyor.
Toprağın hafızası, toplumun yarası
Amazon’un tahrip edilen ormanları, yerinden edilen köylüler, yasa dışı ekonomiler ve öldürülen toplumsal liderler; barışın ne kadar kırılgan olduğunu hatırlatıyor. Ancak bu kırılganlığın içinde, ağaç dikmekten arıcılığa, barış eğitiminden kadın örgütlenmesine uzanan başka bir imkân da beliriyor.
Birlikte yaşamanın zor bilgisi
COMUCCOM’un deneyimi, çatışma sonrası toplumlarda asıl meselenin yalnızca silahların susması olmadığını gösteriyor. Asıl mesele, birbirine düşmanlaştırılmış insanların yeniden ortak bir gelecek tahayyül edebilmesi; yani barışın, her gün yeniden öğrenilen kolektif bir pratik haline gelebilmesi.
Kalandia Mülteci Kampı Kadın El Sanatları Kooperatifi: Filistin’de dayanışma ve direnç öyküsü
