“Çelişkiler, Olasılıklar ve Ütopyalar Arasında” projesinin Ayvalık ayağı 18–19 Temmuz’da iki günlük programla gerçekleşti. Programın ana eksenini, Fabrika Ayvalık’ta düzenlenen “Yenilenebilir Enerji ve Ekolojik Yıkım: Rüzgâr ve Güneş Bize Yeter mi?” söyleşisi oluşturdu. Prof. Dr. Ali Osman Karababa, Nebahat Dinler ve Erol Engel; Yücel Kurşun’un moderasyonunda fosil yakıtlardan çıkışın zorunluluğunu, yenilenebilir enerji yatırımlarının halk sağlığı, yerel mücadele, mülksüzleşme, su havzaları ve ekolojik yıkım boyutlarıyla birlikte tartıştı. İkinci gün Atölye Ayvada’da “Başka Bir Dünya” sanatçı çocuklar resim sergisi ve Documentarist’in ekoloji temalı animasyon film seçkisi izleyiciyle buluştu.
Bergama’da çocukların “Başka Bir Dünya” çizimleriyle açılan, enerji coğrafyaları paneli ve “İhtimal Eşikleri” sergisiyle çevre adaleti ve mülksüzleşme sorusunu görünür kılan program; Soma’da kömürden çıkışın emek, tarım, göç, küçük çiftçilik ve hafıza boyutuyla derinleşmişti. “Çelişkiler, Olasılıklar ve Ütopyalar Arasında” projesinin Ayvalık ayağı ise bu hattı yenilenebilir enerji yatırımlarının yerelde yarattığı ekolojik, toplumsal ve hukuksal sonuçlara taşıdı.
Ne Yerde Ne Gökte Derneği tarafından yürütülen ve CultureCIVIC Kültür Sanat Destek Programı tarafından desteklenen proje, Soma’daki kömürden çıkış ve yenilenebilir enerjiye geçiş sürecini çevresel adalet kavramı etrafında ele alırken; Bergama ve Ayvalık’ta açılan yenilenebilir enerji santrallerinin yerel yaşam üzerindeki etkisini mülksüzleştirme kavramı etrafında tartışıyor.
Ayvalık programı iki güne yayıldı. İlk gün, 18 Temmuz’da Fabrika Ayvalık’ta yapılan “Yenilenebilir Enerji ve Ekolojik Yıkım: Rüzgâr ve Güneş Bize Yeter mi?” başlıklı söyleşiyle enerji dönüşümünün en zor sorularını açtı. Halk sağlığı, yerel çevre mücadeleleri, hukuki süreçler, acele kamulaştırma, tarım alanları, meralar, zeytinlikler, ormanlar, kuş göç yolları, su havzaları ve yerel halkın karar süreçlerinden dışlanması söyleşinin ana başlıkları oldu.
İkinci gün, 19 Temmuz’da Atölye Ayvada’da Soma, Bergama ve Ayvalık’ta yaşayan çocukların ürettiği resimlerden oluşan “Başka Bir Dünya” sergisi izleyiciyle buluştu. Ardından Documentarist’in proje için hazırladığı 7 filmden oluşan ekoloji temalı animasyon seçkisi gösterildi. Böylece ilk günün yoğun enerji, ekoloji ve mücadele tartışması; ikinci gün çocukların kurduğu dünyalar ve görsel anlatılarla tamamlandı.
Rüzgâr ve güneş bize yeter mi?
Ayvalık programının ağırlık merkezi, ilk gün yapılan söyleşiydi. Başlıktaki “Rüzgâr ve güneş bize yeter mi?” sorusu, yenilenebilir enerjiye karşı çıkmak için değil, enerji dönüşümünün hangi koşullarda gerçekten ekolojik ve adil olabileceğini tartışmak için soruldu.
Fosil yakıtlardan çıkış artık ertelenebilir bir tercih değil. Ancak Ayvalık’taki tartışma, bu zorunluluğun her rüzgâr ve güneş yatırımını kendiliğinden “yeşil” ya da “adil” kılmadığını gösterdi. Bir enerji kaynağının karbon salımının düşük olması, o yatırımın zeytinlikleri, meraları, ormanları, tarım alanlarını, su havzalarını, kuş göç yollarını ve yerel halkın söz hakkını nasıl etkilediği sorusunu ortadan kaldırmıyor.
Bu nedenle söyleşinin temel ekseni, enerji miktarından çok enerji üretim modeliydi: Nerede, nasıl, kimlerin kararıyla, hangi bilimsel kriterlerle, hangi ekolojik bedellerle ve kimin yararına enerji üretilecek?
“Yeşil enerji”nin arkasındaki yeni ekstraktivizm
Söyleşinin moderasyonunu üstlenen Yücel Kurşun, tartışmayı enerji sektörünün büyüme alanı, sermaye yönelimi ve “yeşil enerji” anlatısının sınırları üzerinden açtı. Türkiye’nin güneş ve rüzgâr enerjisi potansiyeline ilişkin verilerin, sermayenin neden bu alana yöneldiğini gösterdiğini belirten Kurşun, fosil yakıtlardan çıkışın çoğu zaman “yeşil enerjiyle bütün dertlerin çözüleceği” gibi düz bir anlatıyla sunulduğunu söyledi.
Kurşun’a göre sorun yenilenebilir enerjiye karşı olmak değil; yenilenebilir enerji yatırımlarının nasıl bir üretim, mülkiyet ve tedarik rejimi içinde kurulduğunu görmek. Rüzgâr türbinleri, güneş panelleri, bataryalar, elektrikli araçlar ve bu teknolojilerin üretiminde kullanılan nadir toprak elementleri; enerji dönüşümünün yeni maden sahaları, küresel tedarik zincirleri, çocuk işçilik, suya erişim sorunları ve emek sömürüsüyle bağlantısını görünür kılıyor.
Bu nedenle “yeşil enerji” tartışması, yalnızca rüzgâr türbinlerinin ya da güneş panellerinin kurulduğu yerde yarattığı etkiyle sınırlı değil. Mesele aynı zamanda yeni bir ekstraktivist madencilik rejimi, sermayenin yatırım iştahı ve yerel halkın karar süreçlerinden dışlanmasıyla ilgili.
Enerji üretiminin hiçbir biçimi zararsız değil
Söyleşinin ilk konuşmacısı olan Halk Sağlığı Uzmanı Prof. Dr. Ali Osman Karababa, enerji ve halk sağlığı ilişkisini geniş bir çerçevede ele aldı. Karababa’nın sunumundaki ilk vurgu şuydu: İnsanlığın doğada yaptığı hiçbir faaliyetin çevreye bütünüyle zararsız olması mümkün değil; enerji elde etmenin de doğaya zarar vermeyen bir yolu yok. Ancak enerji üretim yöntemleri arasında insana ve doğaya verdikleri zarar açısından ciddi farklar bulunuyor.
Karababa, fosil yakıtların iklim krizini derinleştiren temel unsurlar arasında olduğunu; fakat iklim krizinin de sıcak hava dalgaları ve soğutma ihtiyacı üzerinden enerji talebini artırdığını anlattı. Bu nedenle mesele yalnızca bireysel davranışlarla değil, doğaya saygılı ve zararları en aza indiren kamusal politikalarla ele alınmalı.
Termik santrallar, Karababa’nın sunumunda en ağır başlıklardan biri olarak öne çıktı. Kömürlü termik santralların hava kirliliği, su tüketimi, toprak kirliliği, radyoaktif izotop salımı, ağır metal birikimi, iklim etkisi ve halk sağlığı maliyetleriyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Karababa, hava kirliliğinin yalnızca solunum yollarını değil; kalp damar hastalıklarından kansere, çocukların nörolojik gelişiminden gebelik sürecindeki risklere kadar geniş bir sağlık alanını etkilediğini anlattı. Bu nedenle kömürden çıkışın yalnızca iklim politikası değil, aynı zamanda büyük bir halk sağlığı kazanımı anlamına geldiğini vurguladı.
Kurulu güç var, ama enerji yatırımları sürüyor
Karababa’nın üzerinde durduğu önemli başlıklardan biri Türkiye’nin elektrik kurulu gücüydü. Türkiye’nin kurulu elektrik gücünün en yüksek tüketim dönemlerindeki ihtiyacın üzerinde olduğunu belirten Karababa, buna rağmen yeni enerji yatırımlarının sürmesinin temel nedenlerinden birinin sektörün yüksek kârlılığı olduğunu söyledi.
Enerji sektörü, konuşmada yalnızca teknik bir üretim alanı olarak değil, garantili alım, ödeme güvencesi, kamu kaynakları ve özel sermaye ilişkisi üzerinden ele alındı. Karababa, elektrik üretiminde entegre sistemin varlığına dikkat çekerek, belirli santrallar kapatıldığında “elektriksiz kalınacağı” yönündeki korkutucu anlatıların gerçeği yansıtmadığını vurguladı.
Bu çerçevede tartışma, “daha fazla enerji üretimi”nin kendiliğinden kamu yararı anlamına gelip gelmediği sorusuna açıldı. Asıl mesele, nerede, nasıl, hangi bilimsel kriterlerle ve kimin yararına enerji üretildiği.
Güneş enerjisi: Uygun yere kurulursa en az zararlı seçenek
Karababa, yenilenebilir enerji kaynakları içinde güneş enerjisini özel bir yere koydu. Ona göre güneş enerji santralları, uygun yere kurulmaları koşuluyla mevcut enerji seçenekleri içinde çevreye en az zarar veren kaynaklardan biri olabilir. Ancak burada belirleyici ifade “uygun yer”di.
Tarım alanlarına, meyve bahçelerine, meralara ya da ormanlık alanlara kurulan güneş santralları bu niteliğini kaybediyor. Karababa, Türkiye’de enerji santrallarının yer seçiminde bilimsel uygunluk kriterlerinin çoğu zaman belirleyici olmadığını; bu nedenle görece daha az zararlı olabilecek kaynakların bile ciddi ekolojik ve toplumsal zararlara yol açabildiğini söyledi.
Rüzgâr enerji santralları için de benzer bir çerçeve kuruldu. Kuş göç yolları, yerleşim alanlarına yakınlık, gürültü, mekanik riskler, mera ve orman tahribatı dikkate alınmadan kurulan RES projeleri, “temiz enerji” başlığı altında yeni yaşam alanı sorunları yaratabiliyor.
Ayvalık’ta Cunda RES mücadelesi
Ayvalık Tabiat Platformu’ndan Nebahat Dinler, Ayvalık ve Körfez bölgesinde “temiz” ve “yenilenebilir” olarak sunulan projelere karşı yürütülen mücadeleleri anlattı. Dinler’in ilk örneği, Cunda RES projesiydi.
Cunda RES süreci 2006’da başladı. Ayvalık’ın kentsel sit alanları, doğal sit alanları ve tabiat parkı statüsü nedeniyle proje daha ilk aşamalardan itibaren koruma kararlarıyla karşılaştı. Çanakkale Anıtlar Kurulu, mutlak koruma alanları ve doğal sit niteliği nedeniyle türbin kurulmasına onay vermedi. 2009’da Ayvalık Belediye Meclisi de plan değişikliği talebini oybirliğiyle reddetti.
Ancak Dinler’in anlattığı gibi sermaye bu süreçte geri çekilmedi; her birkaç yılda bir yeni başvurular, yeni plan değişikliği talepleri ve yeni lisans süreçleriyle proje tekrar gündeme geldi. Ayvalık Tabiat Platformu’nun kuruluş süreci de bu mücadeleyle birlikte şekillendi. Broşürler, toplantılar, imza kampanyaları, Zeytin Hasat Şenliği’nde açılan stantlar, basın açıklamaları ve Karaburun’daki RES deneyimini yerinde görmeye dönük ziyaretler, Ayvalık’taki mücadelenin araçları oldu.
Dinler’in aktarımına göre Cunda RES projesi sonunda Ayvalık’tan uzaklaştırıldı; ancak proje başka bölgelere kaydırıldı. Bu deneyim, yerel bir mücadelenin yalnızca kendi coğrafyasını “kurtarmakla” sınırlı kalamayacağını, enerji projelerinin bir yerden başka bir yere taşınarak yeni ekolojik sorunlar yaratabildiğini gösterdi.
Karaburun’dan Kaz Dağları’na: Ortak mücadele hattı
Nebahat Dinler, Karaburun Yaylaköy deneyiminin Ayvalık’taki mücadele açısından önemli bir dönüm noktası olduğunu anlattı. Karaburun’da türbinlerin yerleşim alanlarına ve hayvancılık yapılan bölgelere çok yakın kurulması; gürültü, hayvanların etkilenmesi, yolların genişletilmesi, ağaç kesimleri, su ve toprak ilişkilerinin bozulması gibi çok sayıda sorunu görünür kılmıştı.
Ayvalık’tan bir grup çevre gönüllüsünün Karaburun’a giderek sahayı gezmesi ve orada yaşayanlarla görüşmesi, “yenilenebilir enerjiye neden karşı çıkılıyor?” sorusunun daha somut yanıtlanmasını sağladı. Dinler, bu deneyimin ardından Ayvalık’taki mücadelede Karaburun görüntülerinin ve tanıklıklarının önemli bir araç haline geldiğini söyledi.
Dinler’in ikinci örneği Kaz Dağları silsilesinin doğu ucundaki Eylek Dağı’na kurulmak istenen RES projesiydi. “Kaz Dağı’nda RES istemiyoruz” başlığı etrafında oluşan dayanışma; Edremit’ten Körfez’e, Burhaniye’den Ayvalık’a çok sayıda çevre platformu, yürüyüş grubu ve yerel aktörü bir araya getirdi. Halkın katılım toplantısı yaptırılmadı; dava süreci sonunda Danıştay’ın itirazı kabul etmesiyle proje durduruldu.
Bu örnekler, Ayvalık söyleşisinin ana fikrini güçlendirdi: Enerji yatırımlarına karşı mücadele, tek tek bölgelerin savunusu değil; zeytinliklerin, meraların, köylerin, su havzalarının, hayvancılığın ve yerel yaşamın ortak savunusu olarak kuruluyor.
Bergama deneyimi: Rüzgâr ve güneşe ilk bakış değişti
Bergama Çevre Platformu’ndan Erol Engel, Bergama’nın RES projeleriyle 2009’da tanıştığını anlattı. Engel, ilk yıllarda rüzgâr ve güneş enerjisine daha iyimser bakıldığını; “rüzgâr, güneş güzeldir” duygusunun yaygın olduğunu söyledi. Ancak yıllar içinde yaşanan deneyimler, bu yaklaşımın değişmesine yol açtı.
Bergama’da ilk RES projelerinden biri Bakırçay’ın verimli tarım alanlarına yakın bir bölgede kuruldu. Zamanla türbin sayısı arttı, acele kamulaştırma kararları geldi, yeni yollar ve bağlantılar açıldı. Engel, bir bölgede yaşanan pervane kopması örneğini aktararak, RES’lerin yalnızca görsel ya da peyzaj etkisiyle değil, güvenlik riskleriyle de tartışılması gerektiğini söyledi.
Engel’in konuşmasında Bergama ve çevresindeki başka örnekler de yer aldı: Meşe palamudu ormanları, meralar, tarım alanları, Madra ve Yuntdağı köyleri, depolamalı güneş enerji projeleri, acele kamulaştırmalar ve halkın katılım toplantılarının köylerden uzak salonlara taşınması. Engel’e göre şirketler artık köylere doğrudan gitmek yerine daha kontrollü alanlarda süreç işletmeye çalışıyor; bu da yerel halkın gerçek katılımını daha da zorlaştırıyor.
Altın madeni, su havzaları ve yeni dava süreçleri
Söyleşinin son bölümünde tartışma yenilenebilir enerji projelerinden altın madenciliği ve su havzalarına doğru genişledi. Erol Engel, Tümad altın madeni kapasite artışı sürecine dikkat çekti. Engel’e göre proje yalnızca bir maden sahası meselesi değil; Kozak, Burhaniye, Madra ve Körfez hattının su kaynaklarını, ormanlarını ve tarım alanlarını ilgilendiren büyük bir ekolojik tehdit.
Engel, Tümad’ın 66 bin ağacın kesilmesine ve milyonlarca metreküp su tüketimine yol açabilecek bir genişleme sürecine hazırlandığını söyledi. Bölgede ekoloji örgütlerinin yeni dava süreçlerine hazırlandığını belirten Engel, Çanakkale’de Atikhisar Barajı yakınındaki altın madeni projesinde alınan yürütmeyi durdurma kararını da bölgesel mücadele açısından moral verici bir gelişme olarak aktardı.
Soru-cevap bölümünde söz alan Burhaniye Çevre Platformu’ndan Hatice Engin de Tümad altın madeni meselesini Körfez bölgesinin en yakıcı sorunlarından biri olarak değerlendirdi. Engin, madenin Burhaniye’nin içme suyu kaynaklarına yakınlığına, kapasite artışının yaratacağı büyümeye, bölgede kurulmak istenen RES ve depolama tesisleriyle madencilik projeleri arasındaki ilişkiye dikkat çekti.
Engin’in vurgusu, ekolojik sorunların idari sınır tanımadığı yönündeydi. Burhaniye’deki bir sorun Ayvalık’ı, Madra’daki bir müdahale Bergama’yı, Kaz Dağları’ndaki bir yıkım bütün bölgeyi etkiliyor. Bu nedenle mücadele de yalnızca yerel tepkiyle değil, bölgesel dayanışma ve örgütlü süreklilikle kurulmak zorunda.
Öfkeyi örgütlülüğe dönüştürmek
Ayvalık’taki söyleşide tekrar eden temel cümlelerden biri, ekoloji mücadelesinin yalnızca tepkiyle sürdürülemeyeceğiydi. Nebahat Dinler, sermayenin taleplerinin bir kez geri püskürtülmekle bitmediğini; projelerin farklı tarihlerde, farklı adlarla ve farklı plan değişiklikleriyle tekrar tekrar gündeme geldiğini anlattı. Erol Engel de 1990’lardan bu yana süren mücadelelerin artık bir yaşam biçimine dönüştüğünü söyledi.
Engel’in “öfkeyi örgütlülüğe dönüştürmek” vurgusu, söyleşinin en güçlü sonuçlarından biriydi. Çünkü yenilenebilir enerji, altın madenciliği, termik santrallar, acele kamulaştırma, zeytinliklerin ve meraların enerji projelerine açılması gibi başlıkların her biri tek başına değil, aynı sermaye ve yönetim mantığının farklı yüzleri olarak tartışıldı.
Ayvalık’taki ilk gün, “rüzgâr ve güneş bize yeter mi?” sorusunu yalın bir teknik sorudan çıkardı. Yanıt kaç megawatt enerji üretileceğinde değil; bu enerjinin nerede, nasıl, kimlerin kararıyla, hangi ekolojik maliyetlerle ve hangi toplumsal ilişkileri dönüştürerek üretildiğinde saklı.
Çocukların kurduğu başka dünya
Ayvalık programının ikinci günü, “Başka Bir Dünya” sanatçı çocuklar resim sergisiyle devam etti. Soma, Bergama ve Ayvalık’ta yaşayan çocukların ürettiği resimlerden oluşan sergi, Atölye Ayvada’da izleyiciyle buluştu.
“Başka Bir Dünya”, ütopyayı ulaşılması gereken uzak bir ideal olarak değil, şimdinin içinden filizlenen bir olasılıklar alanı olarak düşünmeye davet ediyor. Çocukların resimlerinde kurduğu dünyalar, yetişkinlerin vazgeçtiği ihtimalleri geri çağırırken, yetişkinliğin sınırlarını da görünür kılıyor.
Bu nedenle sergi, programın yan etkinliği olarak değil, projenin “ütopyalar” başlığını en doğrudan taşıyan alanlardan biri olarak değerlendirilmeli. Bergama’daki ilk günün çocukların çizimleriyle başlaması gibi, Ayvalık’ta da çocukların dünyası enerji dönüşümünü yalnızca planlar, izin süreçleri, mahkeme dosyaları ve yatırım kararlarıyla değil; gelecek kuşakların adalet duygusuyla birlikte düşünmeye çağırdı.
Ekoloji filmleriyle ortak izleme alanı
İkinci günün son etkinliği, Documentarist’in proje için hazırladığı ekoloji temalı animasyon film seçkisi oldu. Atölye Ayvada’da gösterilen 7 filmden oluşan seçki, çocuklar, gençler ve yetişkinler için ortak bir izleme alanı kurdu.
Film seçkisi, ekoloji meselesini yalnızca uzmanların, hukukçuların, çevre platformlarının ya da akademisyenlerin tartışma alanı olmaktan çıkararak görsel anlatıların ve animasyonun alanına taşıdı. Böylece projenin başından beri kurmaya çalıştığı transdisipliner zemin bir kez daha görünür hale geldi: Bilgi, sanat, çocukların hayal gücü, yerel deneyim ve politik tartışma aynı program içinde yan yana geldi.
Ayvalık’tan geriye kalan soru
Ayvalık’taki iki gün, projenin Soma, Bergama ve Ayvalık hattında kurduğu tartışmayı tamamlayan bir eşik oldu. Bergama’da enerji dönüşümü çevre adaleti ve mülksüzleşme kavramlarıyla tartışmaya açılmıştı. Soma’da kömürden çıkışın emek, tarım, göç, küçük çiftçilik ve hafıza olmadan adil bir dönüşüm olamayacağı görülmüştü. Ayvalık’ta ise yenilenebilir enerji yatırımlarının kendiliğinden “temiz”, “yeşil” ya da “adil” sayılamayacağı açık biçimde ortaya kondu.
Fosil yakıtlardan çıkış yaşamsal bir zorunluluk. Ancak bu zorunluluk, zeytinlikleri, meraları, ormanları, tarım alanlarını, su havzalarını, hayvancılığı, kuş göç yollarını, yerel halkın söz hakkını ve halk sağlığını yok sayan bir enerji genişlemesine dönüşürse, yeni bir adil dönüşüm değil, yeni bir ekolojik yıkım üretir.
İkinci gün çocukların “Başka Bir Dünya” sergisi ve Documentarist’in ekoloji temalı animasyon seçkisi, bu sert sorunun yanına başka bir imkânı yerleştirdi: Enerji dönüşümü, yalnızca kaynakları değiştirme meselesi değil; çocukların geleceğini, yerel yaşamı, doğayla kurulan ilişkiyi ve ortak bir dünya tahayyülünü birlikte kurma sorusu.
Ayvalık’taki iki günün ardından geriye kalan soru bu yüzden açık: Rüzgâr ve güneş bize yeter mi? Yoksa asıl mesele, enerji ihtiyacını ve üretim modelini daha az tüketim, kamusal planlama, bilimsel yer seçimi, yerel katılım, ekolojik bütünlük, çocukların geleceği ve yaşam hakkı temelinde yeniden kurmak mı?
Rüzgâr ve güneş enerjisi her koşulda temiz midir?
Hayır. Yenilenebilir enerji kaynakları fosil yakıtlara göre daha düşük karbonlu olabilir; ancak yanlış yer seçimi, orman ve mera tahribatı, tarım alanlarının kaybı, kuş göç yollarının etkilenmesi, gürültü, acele kamulaştırma ve yerel halkın karar süreçlerinden dışlanması gibi sorunlar yaratabilir.
Ayvalık söyleşisinde hangi meseleler öne çıktı?
Söyleşide halk sağlığı, termik santralların sağlık maliyeti, Türkiye’nin kurulu elektrik gücü, enerji sektörünün kârlılığı, Cunda ve Eylek Dağı RES mücadeleleri, Bergama’daki RES deneyimi, Tümad altın madeni, su havzaları ve bölgesel ekoloji örgütlenmesi tartışıldı.
İkinci gün programı neyi tamamladı?
“Başka Bir Dünya” çocuk sergisi ve Documentarist’in ekoloji temalı animasyon seçkisi, enerji dönüşümü tartışmasını çocukların hayal gücü, ütopya fikri ve ortak izleme deneyimiyle buluşturdu. Böylece program, teknik enerji tartışmasını kültür sanatın açtığı gelecek sorusuyla tamamladı.
Soma durağı: “Bir Coğrafyanın Z Raporu”ndan adil dönüşümün zor sorusuna
“16 Ton”dan “İhtimal Eşikleri”ne: Adil dönüşüm nasıl ortak dile dönüşür?
