Güvenli bir evde yaşamak, güvenli bir işte çalışmak ve adalet arayışını sürdürebilmek neden ekonomik güce bağlı? 6 Şubat depremlerinde anne ve babasını kaybeden avukat Eren Can’la yaşam hakkının sınıfsal boyutunu, kamu görevlilerinin sorumluluğunu ve önlenebilir ölümlere karşı mücadeleyi konuştuk.
Avukat Eren Can, annesiyle birlikte yaşam hakkı ihlali içeren dosyalarda çalışmıştı. Gezi Parkı protestolarında kolluk şiddetiyle yaşamını yitirenlerin aileleri için yürüttükleri avukatlık faaliyetinin ardından, 6 Şubat depremlerinde kendi annesini ve babasını kaybetti. Bugün verdiği adalet mücadelesini, onların savunduğu değerlerin devamı olarak görüyor.
FİKİR’in sorularını yanıtlayan Can, güvenli konutta yaşamaktan yıllarca süren davaları takip edebilmeye kadar ekonomik koşulların belirleyiciliğine dikkat çekiyor. Deprem davalarından iş cinayetlerine uzanan değerlendirmesinde, sorumluluğun birkaç kişiyle sınırlandırılmasını sorguluyor; yaşam hakkını korumanın, bu ölümlere zemin hazırlayan siyasi ve ekonomik tercihleri de tartışmayı gerektirdiğini vurguluyor.

Bir evlat ve avukat olarak adalet arayışı
6 Şubat depremlerinde anne ve babanızı kaybettiniz. Hem evlat hem avukat olarak yürüttüğünüz adalet mücadelesi, devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğü ile uygulamaları arasındaki uçuruma ilişkin size ne gösterdi? Bu süreç, hukuka ve devletin hesap verebilirliğine bakışınızı nasıl değiştirdi?
Annem ve babam hak savunucusu insanlardı. Ömürlerini barış, demokrasi, insan hakları, eşitlik ve adalet mücadelesine adamışlardı. Daha önce annemle beraber avukat olarak yaşam hakkı ihlali içeren dosyalarda, Gezi Parkı protestolarında kolluk şiddetiyle vefat edenlerin dosyalarında avukatlık yapmıştım.
Ama onların kaybının da bir mücadele konusu haline geleceği hiç aklıma gelmezdi. Ne yazık ki yaşam hakkı ihlalleri sadece kolluk şiddetiyle yaşanmıyor. Artık ailece tatile gittiğiniz bir otelde yanarak ya da dere yatakları imara açıldığı için işten eve dönerken de hayatınızı kaybedebiliyorsunuz. Devletin hesap verebilirliği benim için zaten bir soru işaretiyken 6 Şubat depremleri bu anlamda daha da belirleyici oldu.
Zira devlet yoktu. Ne arama kurtarma faaliyetlerinde ne de bugün yürüttüğümüz deprem davalarında varlığını yanımızda hissedebiliyoruz. Bir yandan yurttaşın yaşam hakkını korumakla yükümlü olan devletin, diğer yandan bu ölümlerdeki sorumluluğunun araştırılmasını zorlaştırması kabul edilebilir değil.
Güvenli yaşamın ve adalete erişimin sınıfsal sınırları
Türkiye’de depremlerden sel felaketlerine, iş cinayetlerinden altyapı kaynaklı ölümlere kadar uzanan önlenebilir can kayıplarıyla karşılaşıyoruz. Bu ölümlerin münferit ihmaller olarak ele alınması, arkalarındaki siyasi ve ekonomik düzeni nasıl görünmez kılıyor? Sizce bu sürekliliğin temelinde ne yatıyor?
Kesinlikle münferit ihmaller değil. Bir organizasyon var. İnsan hayatını hiçe sayan, tek gerçek olarak parayı gören bir zihniyet. Bu sürekliliğin temelinde kapitalist sistem ve rant hırsı var. Ancak Türkiye özelinde bunun üstüne liyakatsizlik de ekleniyor.
Bir binanın yıkılması, bir maden işçisinin ölmesi ya da bir sel felaketinde insanların hayatını kaybetmesi birbirinden bağımsız olaylar değil. Hepsinin arkasında denetimsizlik, kamu kaynaklarının hatalı kullanımı, siyasi tercihler ve kâr hırsı var. Her olaydan sonra birkaç kişiyi yargılayıp dosyayı kapatmak, bu düzenin kendisini sorgulamamızı engelliyor.
Bu ölümlerin sınıfsal dağılımı bize ne anlatıyor? İşçiler, yoksullar ve güvencesiz koşullarda yaşayanlar açısından ölüm riskinin yoğunlaşmasını nasıl değerlendiriyorsunuz? Güvenli yaşamanın ekonomik güce bağlı olduğu koşullarda hukuk önünde eşitliğin karşılığı nedir?
Çok yerinde bir soru. Hukuk önünde eşitlik maalesef çoğu zaman kâğıt üzerinde kalıyor. Güvenli bir evde yaşamak, güvenli bir işte çalışmak, afetlerden korunmak bile ekonomik güce bağlı hale gelmiş durumda. Çok acı ki mağdurlar arasında dahi sınıfsal eşitsizlikler belirleyici olabiliyor.
Bir ailenin adalet arayışını sürdürebilmesi, hukuki destek alabilmesi ve yıllarca süren davaları takip edebilmesi bile ekonomik koşullarıyla doğrudan ilişkili. Hatta bazı dosyalarda kan parası adı altında yapılan ödemelerle adalet arayışının önüne geçilebiliyor.
Yaşam hakkı herkes için eşit ama o yaşamı koruyacak koşullar herkes için eşit değil. Hukukun da bu eşitsizliği görmezden gelmemesi gerekiyor.
Rant, kamu tercihleri ve hukukun sınırları
Güvenli yaşam koşullarına erişimdeki eşitsizliğin ardından, bu koşulları belirleyen imar kararlarına ve çalışma düzenine geçiyoruz.
İmar afları, kaçak yapılaşma, güvencesiz çalışma koşulları ve yetersiz altyapı yatırımları üzerinden düşündüğümüzde, sermaye birikimini önceleyen siyasi ve ekonomik tercihlerin yaşam hakkı üzerindeki sonuçlarını nasıl değerlendiriyorsunuz? Kent toprağının rant alanına, emeğin maliyet unsuruna dönüştürülmesi hangi sorumlulukları doğuruyor?
Bütün bunlar birbirinden bağımsız tercihler değil. İmar affı çıkarıyorsanız, denetimsiz yapılaşmaya göz yumuyorsanız, iş güvenliği önlemlerini maliyet olarak görüyorsanız bunun bir sonucu oluyor. Bu sonuç da çoğu zaman insanların hayatını kaybetmesi oluyor.
Kentler artık insanların güvenli ve sağlıklı yaşayacağı alanlar olarak değil, üzerinden para kazanılacak alanlar olarak görülüyor. Aynı şekilde işçi de insan olarak değil, maliyet kalemi olarak değerlendiriliyor. Bunların arkasında yalnızca müteahhitlerin ya da işverenlerin sorumluluğu yok. Bu düzeni kuran, teşvik eden ve denetlemeyen kamu otoritelerinin de sorumluluğu var.
Bir binanın nasıl yapıldığı kadar hangi imar kararlarıyla o hale geldiğini, bir işçinin nasıl öldüğü kadar hangi denetim mekanizmalarının işletilmediğini de sorgulamak zorundayız.
Yaşam hakkıyla sermayenin çıkarları karşı karşıya geldiğinde hukukun sınıfsal karakteri nasıl açığa çıkıyor? Mevcut hukuk düzeni hangi mülkiyet ve üretim ilişkilerini koruyor? Bir avukat olarak bu düzenin içinden adalet mücadelesi yürütmenin çelişkilerini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Hukuk hiçbir zaman toplumdan ve siyasetten bağımsız değil. Mevcut düzende sermayenin çıkarlarının insan hayatının önüne geçtiği pek çok örnek görüyoruz. Bir yanda mülkiyet hakkı ve ekonomik faaliyetler korunurken diğer yanda insanların en temel hakkı olan yaşam hakkı ihlal edilebiliyor.
Bir avukat olarak bu düzenin içinde mücadele ediyoruz. Elbette bunun çelişkilerinin farkındayım. Ancak hukuku yalnızca mevcut düzeni koruyan bir araç olarak görmüyorum. Aynı zamanda hak arama ve mücadele alanı olarak da görüyorum.
Mahkeme salonlarında verdiğimiz mücadele önemli ama tek başına yeterli değil. Hukuki kazanımların toplumsal bir karşılığı ve devamlılığı olması gerekiyor.

Kamu görevlilerinin sorumluluğu ve cezasızlık
İş cinayetlerinde işverenlerin, bina çökmelerinde müteahhitlerin yargılanması, bu ölümlere zemin hazırlayan siyasi kararların sorumluluğunu ortaya koymak için yeterli mi? Kamu görevlilerinin soruşturulmasına ilişkin usuller ve yargı pratiği, cezasızlık mekanizmaları bakımından nasıl tartışılmalı?
Hayır, yeterli değil. Bir binanın yıkılmasına neden olan müteahhidi yargılamak elbette önemli. Ancak o binanın yapılmasına izin veren, denetlemekle yükümlü olan, aykırılıkları görmezden gelen kamu görevlilerinin sorumluluğunu araştırmadan gerçek bir adaletten söz edemeyiz. Deprem davalarında bunun çok sayıda örneğini görüyoruz. Müteahhitler yargılanırken kamu görevlileri yönünden soruşturma izinleri bekleniyor. Bazı dosyalarda yıllar geçmesine rağmen soruşturma aşamasına dahi geçilemiyor.
Bu durum yalnızca usule ilişkin bir sorun değil. Kamu görevlileri bakımından ayrı bir koruma mekanizması oluşuyor. Oysa devletin görevi kendi görevlilerini sorumluluktan korumak değil, yaşam hakkı ihlallerini etkili biçimde soruşturmaktır.
Cezasızlık yalnızca kimsenin ceza almaması değildir. Sorumluluğun belli kişilerle sınırlandırılması ve asıl sorumluların yargılama dışında bırakılması da cezasızlığın bir parçasıdır.
Depremlerde, sellerde ve iş cinayetlerinde risklerin önceden bilinmesine rağmen önlem alınmadığı olaylarla karşılaşıyoruz. Öngörülebilir ölüm risklerinin ekonomik gerekçelerle göze alınması ceza hukukunda nasıl karşılık bulmalı? Bilinçli taksir ve olası kast ayrımı, bu ölümlerin hukuki sorumluluğunu ortaya koymak açısından hangi sınırları taşıyor?
Burada en önemli mesele ölüm riskinin önceden bilinip bilinmediği ve buna rağmen nasıl davranıldığıdır. Bir binanın depreme dayanıksız olduğu biliniyorsa, bir maden ocağındaki riskler daha önce defalarca raporlanmışsa ya da bir bölgede sel tehlikesi bilinmesine rağmen gerekli önlemler alınmıyorsa artık sıradan bir dikkatsizlikten söz edemeyiz. Bilinçli taksir ile olası kast arasındaki ayrım bu nedenle çok önemli.
Her olayın kendi koşullarında değerlendirilmesi gerekiyor. Ancak ölüm riskini öngören, bu riski bilmesine rağmen gerekli önlemleri almayan ve ekonomik çıkarı için bu sonucu göze alan ve gerçekleşmesi muhtemel duruma kayıtsız kalan kişilerin sorumluluğu da buna göre belirlenmeli.
Biz deprem davalarında olası kastın tartışılması gerektiğini savunuyoruz. Çünkü insanların hayatını kaybetmesine neden olan bir yapıyı inşa ederken ya da denetim yükümlülüğünü yerine getirmezken ortaya çıkan riskin ne ölçüde bilindiği mutlaka araştırılmalı. Ceza hukukunun amacı yalnızca birilerini cezalandırmak değil, fiilin gerçek niteliğini ortaya koymak olmalı.
Yeni ölümleri önlemek için ortak mücadele
Can, sorumluların cezalandırılması talebini, aynı ölümlerin yeniden yaşanmaması için verilecek mücadeleyle birlikte ele alıyor. Son olarak bu mücadelenin kimlerle ve nasıl kurulabileceğini konuşuyoruz.
Önlenebilir ölümlere karşı yürütülen adalet mücadeleleri, faillerin cezalandırılmasının ötesinde bu ölümleri yeniden üreten mülkiyet, üretim ve iktidar ilişkilerini nasıl sorgulayabilir? Bir avukat olarak yaşam hakkı mücadelesinin mahkeme salonlarından toplumsal mücadeleye uzanan siyasal imkânlarını nerede görüyorsunuz?
Bizim mücadelemiz yalnızca birkaç kişinin ceza almasıyla sınırlı değil. Elbette sorumluların cezalandırılmasını istiyoruz. Ancak asıl mesele aynı ölümlerin tekrar yaşanmasını engellemek.
6 Şubat depremlerinden sonra başka felaketler yaşadık. İş cinayetleri, yangınlar, seller ve ihmaller nedeniyle insanlar hayatını kaybetmeye devam ediyor. Her seferinde aynı şeyleri konuşuyoruz. Birkaç gün gündem oluyor, ardından başka gündemler araya giriyor.
Bunun değişmesi için ailelerin, işçilerin, meslek örgütlerinin, demokratik kitle örgütlerinin, baroların, hukukçuların ve yaşam hakkını savunan herkesin birlikte mücadele etmesi gerekiyor. Mahkeme salonlarında verilen mücadele kadar sokakta, meydanlarda ve toplumsal alanda verilen mücadele de önemli.
İnsan hayatının kârdan daha değerli olduğu bir yaşamı savunmak zorundayız. Annem ve babamın hayatları boyunca savunduğu değerler de buydu. Bugün verdiğim mücadeleyi biraz da onların mücadelesinin devamı olarak görüyorum.
Güvenli yaşam neden sınıfsal bir mesele?
Yaşam hakkının herkese tanınması, o hakkı koruyacak koşulların da eşit olduğu anlamına gelmiyor. Oturulan evin güvenliği, işyerindeki önlemler ve afetlerden korunma olanakları ekonomik koşullara bağlı hale geldiğinde, ölüm riski de eşit dağılmıyor. Güvenli yaşamı herkes için mümkün kılmak, konut ve çalışma koşullarını kamusal sorumluluk olarak ele almayı gerektiriyor.
Adalet arayışında eşitsizlik nasıl sürüyor?
Bir kaybın ardından hukuki destek alabilmek ve yıllarca süren davaları takip edebilmek de maddi imkânlarla ilişkili. Böylece eşitsizlik, insanların maruz kaldığı risklerle sınırlı kalmıyor; sorumluların ortaya çıkarılması için yürütülen mücadelede de etkisini sürdürüyor. Hukuk önünde eşitliğin karşılığı, hak arama imkânlarına erişimdeki bu farkları da görebilmekten geçiyor.
Birkaç kişinin ceza alması neden yeterli değil?
Bir binayı yapan müteahhidin ya da işçiyi çalıştıran işverenin sorumluluğu araştırılırken izin, denetim ve kamu kararlarının da incelenmesi gerekiyor. Sorumluluğu belli kişilerle sınırlamak, ölümlere zemin hazırlayan tercihleri yargılamanın dışında bırakabiliyor. Adalet arayışı, geçmişteki kayıpların hesabıyla birlikte yeni kayıpları önleyecek koşulların kurulmasına uzanıyor.
Bir şarkıdan çevre mücadelesine: Joni Mitchell ve “Big Yellow Taxi”

