Aliağa’da HABAŞ Demir Çelik tesislerinde 9 Kasım’da meydana gelen patlamada ölü ve yaralı işçiler bulunuyor. Enkaz altında kalan işçilere ulaşmak için çalışmalar sürerken bir kez daha aynı soruyla karşı karşıyayız: Bir fabrikada üretim yapılırken işçilerin hayatı neden bu kadar kolay tehlikeye atılabiliyor?
Üstelik HABAŞ’ta yaşananlar tek bir güne sığmıyor. Aynı tesiste 5 Kasım’da iş makinesi lastiğinin şişirilmesi sırasında meydana gelen patlamada taşeron işçi Eyüp Eğinli yaşamını yitirmiş, 21 Ekim’de ise taşeron firma çalışanı Hakan Doğan yüksekten düşerek hayatını kaybetmişti.
Kısa bir zaman aralığında aynı tesiste yaşanan üç ölümcül olay, bunların birbirinden bağımsız kazalar olarak değerlendirilmesini güçleştiriyor. Her olayın teknik nedenleri araştırılmalı; ancak asıl sorgulanması gereken, üretimin nasıl örgütlendiği, iş güvenliğinin hangi önceliklerle ele alındığı ve işçinin yaşam hakkının sermayenin kâr hesapları karşısında nerede durduğudur.
Çünkü Aliağa’da yaşananlar yalnızca bir fabrikanın sorumluluğuna indirgenemeyecek kadar yapısal bir soruna işaret ediyor.
Üretim büyüyor, işçinin yaşam hakkı küçülüyor
Aliağa; demir çelik, petrokimya, rafineri, liman, enerji ve gemi söküm tesisleriyle Türkiye’nin en önemli sanayi havzalarından biri. Ancak bu ekonomik büyüklüğün diğer yüzünde iş cinayetleri, meslek hastalıkları, çevre kirliliği, güvencesiz çalışma ve halk sağlığını tehdit eden riskler bulunuyor.
Sanayinin başarısı yalnızca üretim kapasitesi ve ihracat rakamlarıyla ölçülemez. Bu üretimin hangi koşullarda gerçekleştirildiği, ekonomik kazancın kimlere aktarıldığı ve toplumsal maliyetin kimlerin üzerine yüklendiği de sorgulanmalıdır.
İSİG Meclisi verilerine göre 2025 yılında en az 2 bin 105, 2026’nın ilk dokuz ayında ise en az 1.736 işçi iş cinayetlerinde yaşamını yitirdi. Bu ölümleri dikkatsizlik ya da kaçınılmaz iş riskiyle açıklamak, sorunun yapısal niteliğini görünmez kılar.
Ağır sanayide tehlike vardır; ancak tehlike işçinin ölümünü kaçınılmaz kılmaz. Üretimin aksamaması, siparişlerin yetişmesi ve maliyetlerin düşürülmesi iş güvenliğinin önüne geçtiğinde işçinin hayatı ekonomik hesapların bir parçasına dönüşür. Oysa hiçbir üretim hedefi insan yaşamından daha değerli değildir.
Taşeron düzeni: Güvencesizliğin kurumsallaşması
HABAŞ’ta hayatını kaybeden taşeron işçiler, çalışma hayatındaki eşitsizliğin başka bir boyutunu gösteriyor. Aynı fabrikanın içinde, aynı üretim sürecinde çalışan işçiler farklı şirketlerin bordrolarında yer alıyor; aynı risklere maruz kalırken ücret, güvence ve haklar bakımından ayrışıyor.
Taşeronlaşma, üretim maliyetlerini düşürmenin ve işgücünü parçalamanın ötesinde, işveren sorumluluğunun belirsizleştirilmesine de zemin hazırlıyor. Oysa işçinin yaşam hakkı şirketler arasındaki sözleşmelerden daha önemsiz değildir.
Bu sistem işçileri ortak hak ve talepler etrafında birleşmekten de uzaklaştırıyor. İşini kaybetme korkusuyla yaşayan güvencesiz işçi, itiraz etmekte ve örgütlenmekte zorlanıyor. Böylece taşeronlaşma yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasal ve örgütsel bir güçsüzleştirme mekanizmasına dönüşüyor.
Sermayenin yanında duran siyasal iktidarlar
İş cinayetlerini yalnızca işverenlerin bireysel ihmalleriyle açıklamak yeterli değil. Sermaye birikimini ve yatırım ortamını merkeze alan, emeğin korunmasını ikincil mesele olarak gören ekonomi politikaları da bu tablonun oluşmasında belirleyici.
Taşeronlaşmanın yaygınlaşması, çalışma yaşamının esnekleştirilmesi, sendikal hakların sınırlandırılması ve kamusal denetimin etkisizleşmesi birbirini tamamlayan süreçlerdir.
Siyasal iktidarlar üretim artışını, yatırımları ve ihracatı ekonomik başarının göstergeleri olarak sunarken bu büyümenin işçiler ve toplum açısından yarattığı maliyetleri geri plana itiyor. Devletin görevi yalnızca sermaye için yatırım ortamı oluşturmak değil, işçinin yaşam hakkını ve halkın sağlığını korumaktır.
Denetimin etkisiz, yaptırımların caydırıcılıktan uzak olduğu bir düzende iş cinayetleri münferit olaylar olmaktan çıkar, yapısal bir soruna dönüşür. Bu nedenle HABAŞ’ta yaşananlar, yalnızca fabrika yönetimini değil, bu çalışma düzenini mümkün kılan siyasal tercihleri de sorgulamayı gerektiriyor.
Sendikalar işçinin mi, düzenin mi yanında?
İşçilerin haklarını ve yaşam koşullarını korumak için kurulan sendikalar, emek mücadelesinin temel örgütleridir. Ancak sendikaların varlığı tek başına işçilerin haklarının korunduğu anlamına gelmiyor.
Türkiye’de sendikal bürokrasi, birçok yerde mücadeleci hak arama anlayışının önüne geçebiliyor. İşçinin söz ve karar sahibi olmadığı, sendikal faaliyetin rutin toplu sözleşme süreçlerine indirgendiği bir anlayış, sarı sendikacılığın alanını genişletiyor.
Sarı sendikacılık, işçinin bağımsız iradesini zayıflatan ve sendikayı mevcut düzenin devamlılığının parçası hâline getiren anlayıştır.
Sendikalar yalnızca ücret pazarlığı yapan kurumlar değildir. İşçinin yaşam hakkını savunmak, iş güvenliği kararlarında söz sahibi olmasını sağlamak ve gerektiğinde üretimi durdurabilecek örgütlü gücü oluşturmak zorundadır. İşçinin can güvenliği, sendikal mücadelenin temel meselesi olmalıdır.
Aliağa’nın sanayi yükü ve halk sağlığı
Aliağa’daki sanayi kaynaklı riskler fabrika duvarlarıyla sınırlı değil. Hava ve deniz kirliliği, kimyasal maruziyetler, tehlikeli atıklar ve çevresel etkiler bölge halkının sağlığını da doğrudan ilgilendiriyor.
İşçilerin üretim sürecinde maruz kaldığı risklerle halkın yaşadığı çevresel sorunlar birbirinden ayrı düşünülemez. Bu nedenle sanayinin büyüklüğüne uygun bir sağlık altyapısı oluşturulması zorunludur.
Ağır sanayi kazalarında yanık tedavisi yaşamsal önem taşır. Aliağa gibi yoğun sanayi üretiminin bulunduğu bir bölgede yeterli kapasiteye sahip, donanımlı bir yanık tedavi ünitesinin bulunmaması önemli bir eksikliktir.
Meslek hastalıklarının erken teşhisi ve tedavisi için uzmanlaşmış bir hastanenin bulunmaması da aynı ölçüde ciddi bir sorundur. Meslek hastalıkları yıllar içinde gelişebilir ve çalışma koşullarıyla ilişkisi çoğu zaman gözden kaçabilir. Bu nedenle işçilerin düzenli sağlık takibinin yapılacağı, teşhis ve tedavi hizmetlerinin sunulacağı uzmanlaşmış kurumlara ihtiyaç vardır.
Sanayi yatırımlarını büyüten kamu yönetimi, bu üretimin yarattığı sağlık ve çevre maliyetlerini de üstlenmek zorundadır. Ekonomik kazanç özel kesimlere aktarılırken sağlık ve çevre bedelinin toplumun sırtına bırakılması kabul edilemez.
Yeşil dönüşüm işçiyi ve halkı dışarıda bırakamaz
COP31’in Antalya’da düzenlendiği günlerde iklim krizi, enerji politikaları ve sanayinin dönüşümü yeniden gündemde. Ancak yeşil dönüşümü yalnızca teknoloji, yatırım ve sermaye için yeni pazarlar üzerinden değerlendirmek eksik bir yaklaşımdır.
Bugün ağır sanayide işçilerin can güvenliği sağlanamıyor, meslek hastalıklarıyla mücadele edecek sağlık altyapısı oluşturulamıyor ve halkın sağlığı korunamıyorsa yarının yeşil sanayisinin nasıl kurulacağı da tartışmalıdır.
Sanayinin dönüşümü işçilerin haklarını güvence altına almalı; bu sürecin maliyeti emekçilerin üzerine bırakılmamalıdır. İşçiler, sendikalar, meslek örgütleri ve bölge halkı dönüşümün karar süreçlerinde söz sahibi olmalıdır.
Gerçek bir adil dönüşüm, hem doğayı hem emeği koruyan ve kamusal yararı esas alan bir üretim anlayışını gerektirir.
Aliağa’nın geleceği yaşam hakkından geçiyor
HABAŞ’taki patlamanın bütün yönleriyle aydınlatılması, sorumluların ortaya çıkarılması ve ihmali bulunanların hesap vermesi gerekiyor. Ancak mesele yalnızca bu soruşturmayla sınırlı kalmamalı. Aliağa sanayi havzasındaki çalışma koşulları, iş güvenliği uygulamaları ve denetim mekanizmaları bütünlüklü biçimde ele alınmalıdır.
Taşeronlaşmanın yarattığı güvencesizlik ortadan kaldırılmalı, işçilerin sendikal örgütlenme ve üretimi durdurma hakları güvence altına alınmalıdır. İş güvenliği denetimleri bağımsız ve etkili hâle getirilmeli; yanık tedavi ünitesi ve meslek hastalıkları hastanesi gibi sağlık altyapısı ihtiyaçları karşılanmalıdır. Sanayi kaynaklı çevresel etkiler de bağımsız biçimde izlenmelidir.
Bütün bunlar yalnızca teknik düzenlemelerle değil, üretim ve bölüşüm ilişkilerine yönelik siyasal bir mücadeleyle mümkündür. Çünkü sorun, sermayenin kârını büyütürken emeğin ve doğanın korunmasını ikincil gören anlayışın kendisidir.
Aliağa’da sanayinin yarattığı zenginlik ile işçilerin ve halkın ödediği bedel arasındaki uçurum artık görmezden gelinemez.
Öyleyse soruyu açıkça sormak gerekiyor: Aliağa’da sanayinin yükünü kim taşıyor, kazancını kim elde ediyor, bedelini kim ödüyor?
Kalkınma, fabrikaların daha fazla üretmesi değildir. Kalkınma, işçinin ölmeden evine dönebilmesi, hastalanmadan çalışabilmesi, halkın sağlıklı bir çevrede yaşayabilmesi ve üretilen zenginlikten adil biçimde pay alabilmesidir.
Hiçbir üretim hedefi, hiçbir yatırım ve hiçbir ekonomik büyüme insan hayatından daha değerli değildir.
Aliağa’da artık yalnızca üretimin değil, yaşamın da güvence altına alınması gerekiyor.
Barış için örgütlenen liman işçileri: Patronun hesabına sığmayan dayanışma
Sanayinin toplumsal maliyeti nedir?
Üretimin kazancı şirketlerin bilançolarına yazılırken iş cinayetleri, meslek hastalıkları ve çevre kirliliğinin bedeli işçilere, ailelerine ve bölge halkına yüklenebilir. Sanayinin toplumsal maliyeti, üretim ve ihracat rakamlarının dışında bırakılan bu kayıpları da kapsar.
Taşeronlaşma işçinin gücünü nasıl etkiler?
Aynı üretim sürecindeki işçilerin farklı şirketlere, ücretlere ve güvencelere bölünmesi, ortak talepler etrafında örgütlenmelerini zorlaştırır. İşini kaybetme korkusu, tehlikeli çalışma koşullarına itiraz etme olanaklarını da daraltır.
İşçi sağlığıyla halk sağlığı neden birlikte ele alınmalı?
Sanayi kaynaklı riskler işyerinin sınırında sona ermez. Çalışma ortamındaki maruziyetler ile hava, su ve çevre kirliliği, aynı üretim düzeninin işçiler ve bölge halkı üzerindeki etkileridir. Koruyucu sağlık hizmetleri, meslek hastalıklarının izlenmesi ve çevresel denetim birlikte düşünülmelidir.
Adil dönüşüm hangi koşullarda mümkün olur?
Sanayinin dönüşümü; iş güvencesini, sağlıklı çalışma koşullarını, örgütlenme hakkını ve halkın karar süreçlerine katılımını güvence altına almalıdır. Dönüşümün maliyetinin emekçilere aktarılması, üretim teknolojisi değişse bile eşitsizliğin sürmesine yol açar.
