Sosyal medyada dolaşan bir flood ve video, yapay zeka tartışmalarına farklı bir pencere açtı. İç Moğolistan’daki devasa bir açık ocak madeninde çekilen görüntüler, yeşil otonom kamyonların dik yokuşlarda, kalın toz bulutları ve dondurucu soğukta ağır toprak taşıdığını gösteriyor. Eskiden bu iş, insan şoförler için bitap düşürücü bir eziyet ve yüksek ölüm riski taşıyordu. Şimdi sistem, sensör arızasında otomatik durarak, engelleri aşarak %100 senaryoyu yönetiyor ve her gün ortalama 300 işçiyi bu tehlikeli görevden çekiyor.
Bu sahne, basit bir “teknoloji harikası”ndan fazlası. Aynı yapay zeka teknolojisinin, farklı bir toplumsal ve ekonomik mantıkla buluştuğunda nasıl bambaşka bir hikâye anlattığını gözler önüne seriyor.
Teknoloji kimin için çalışıyor?
Çin’de otomasyon büyük ölçüde tehlikeli, kirli ve insan bedenini hızla yıpratan işlerden insanları uzaklaştırmak için devreye sokuluyor. Kömür madenleri, enerji şebekeleri, aşırı hava koşulları, ağır sanayi ve afet müdahaleleri… Devlet politikaları ve şirket stratejileri, makineleri “insan acısını azaltma” aracı olarak konumlandırıyor. Bu yaklaşım tesadüf değil. Çin’in kalkınma modeli, teknolojiyi toplumsal istikrar, refah artışı ve kolektif güvenlik için yönlendirmeyi hedefliyor. Dün 800 milyon insanı yoksulluktan çıkaran irade, bugün de işçiyi koruyan yasal çerçevelerle yapay zekâyı dizginliyor.
Mahkemelerin çizdiği sınır
Hangzhou’daki bir mahkeme kararı bu farkı net şekilde ortaya koyuyor. Bir teknoloji şirketi, yapay zekânın bir çalışanın (kalite güvence uzmanı) işini devralması üzerine onu %40 maaş indirimli alt pozisyona indirmek istemiş. Çalışan reddedince işten çıkarılmış. Hangzhou Ara Mahkemesi ise “yapay zeka benimsenmesi, iş sözleşmesinin feshi için ‘nesnel koşullarda büyük değişiklik’ oluşturmaz” diyerek şirketi haksız bulmuş ve işçiye yaklaşık 260 bin yuan tazminat ödettirmiş. Otomasyon, keyfi işten atmalar için geçerli bir bahane sayılamaz. Teknoloji ilerlerken insan hakkı gerilemez.
Verimlilik mi, insan hayatı mı?
Peki ya Batı, özellikle Amerika? Orada yapay zeka haberi genellikle “verimlilik”, “yeniden yapılanma”, “hissedar değeri” ve “işgücü optimizasyonu” kelimeleriyle geliyor. Şirketler AI’yi bordroyu küçültmek, maliyetleri kısmak ve kâr marjını şişirmek için kullanıyor. İşçiler “hayatınız artık gereksiz” mesajıyla karşılaşıyor. Aynı teknoloji, farklı bir soru soruyor: “Makinelerle kaç insanı işten çıkarabilir, kaç maaşı silebiliriz?”
İki farklı medeniyet mantığı
İşte medeniyet mantığı farkı burada belirginleşiyor. Bir yanda makineler insan için tehlikeyi ve yorgunluğu üstleniyor. Diğer yanda insan, makine için feda ediliyor. Yapay zeka otomatik olarak distopya üretmiyor. Distopya, teknolojinin anahtarını kimin elinde tuttuğuna ve bu anahtarı hangi amaçla çevirdiğine bağlı. Kapitalizmde kâr maksimizasyonu her şeyin üstündeyse, AI kolaylıkla bir işsizlik ve güvencesizlik makinesine dönüşüyor.
Farklı bir kalkınma yolu mümkün mü?
Elbette Çin’in de eleştirilecek, geliştirilmesi gereken yönleri var. Hızlı sanayileşme yıllarında iş güvenliği kayıtları parlak değildi. Bazı sektörlerde çalışma temposu ve ücretler hala tartışma konusu. Ancak sistematik irade farklı: Teknolojiyi insan refahı lehine kullanma, toplumsal maliyeti minimize etme çabası görülüyor. Batı medyası sıklıkla Çin’i “tehdit” olarak çerçevelese de, bu tür somut örnekler, farklı bir kalkınma yolunun mümkün ve işler olduğunu gösteriyor.
Mesele teknoloji değil
Sonuçta mesele teknoloji değil, teknolojiye hangi değerleri giydirdiğimiz. Çin örneği, makinelerin insanı özgürleştirebileceğini, tehlikeli işleri devralabileceğini ve hatta mahkemelerin bunu koruduğunu kanıtlıyor. Batı’nın da bu dersten alacağı çok şey var: Yapay zekâyı kâr makinesi olmaktan çıkarıp, insan acısını azaltan, hayatı yaşanır kılan bir araca dönüştürmek… Yoksa aynı teknoloji, bir medeniyette kurtuluş, diğerinde kâbus olabilir.
Teknoloji aynı, soru farklı
Bu yazı, yapay zekâ tartışmasını yalnızca “yeni teknoloji ne yapabilir?” sorusuyla değil, “teknoloji kimin hayatını kolaylaştırmak için kullanılıyor?” sorusuyla ele alıyor. Çin örneği üzerinden, makinelerin insan emeğini değersizleştirmeden de tehlikeyi, yıpranmayı ve ağır çalışma koşullarını üstlenebileceği savunuluyor.
İnsanı koruyan otomasyon mümkün mü?
Yazının temel ayrımı, otomasyonun işçiyi işsizleştiren bir maliyet azaltma aracı mı, yoksa insanı tehlikeli ve yıpratıcı işlerden uzaklaştıran bir toplumsal koruma aracı mı olacağı üzerine kuruluyor. Bu çerçevede yapay zekâ, teknik bir ilerleme değil, politik ve ekonomik bir tercih alanı olarak tartışılıyor.
Yapay zekâ tartışmasının sınıfsal yüzü
Metin, yapay zekânın kendiliğinden kurtuluş ya da felaket üretmediğini; asıl belirleyici olanın onu yöneten ekonomik mantık olduğunu vurguluyor. Böylece yapay zekâ meselesi, emek, refah, hukuk, kalkınma ve medeniyet tartışmasının bir parçası haline geliyor.
Magnifica Humanitas: Papa Leo XIV’ten sermaye düzenine ve AI tekellerine radikal meydan okuma
