Kapitalist ve sömürgeci mülksüzleştirme, ortak kullanım alanlarının tasfiyesi, ortak üretim araçlarının belirli ellerde toplanması ve emeğin disipline edilmesi bağlamında zengin tartışmaların konusudur. Ortak kullanılan toprakların özel mülkiyet rejimine alınması, bu kaynakların etrafında oluşmuş yaşam biçimlerinin ve toplumsal ilişkilerin tasfiyesini de beraberinde getirdi. Bu anlamıyla mülksüzleştirme sürecinin insanların kendi yaşamlarını örgütleme, ortak kararlar alma, ortaklaşa üretme ve birlikte var olma hallerini de hedef aldığı açıktır. Mülksüzleştirme mantığının emeğimiz, zamanımız, dahil olduğumuz karar alma mekanizmaları, dikkatimiz ve duygulanımlarımızla sınırlı kalmayıp dünyayı anlama ve kendi deneyimlerimize anlam verme çabamızı da kuşattığını belirtmeliyiz.
Bu durumu yalnızca yönetim tekniklerinin değişmesi olarak değerlendirmek yetersiz kalır. Burada söz konusu olan, mülksüzleştirme mantığının özneleşme süreçlerine doğru genişlemesidir. İnsanlar işlerini, gelirlerini ve maddi güvencelerini kaybederken gelecek tasavvurlarını, beklentilerini, kolektif aidiyetlerini ve kendi yaşam koşulları üzerinde söz sahibi olma imkânlarını da yitirmektedir. Maddi güvencesizliğin süreklilik kazanması, geleceğe ilişkin beklenti geliştirmeyi zorlaştırmaktadır. Kolektif örgütlenme imkânlarının daralması ise bu güvencesizliğin ortak nedenlerini kavrama ve bunlara karşı birlikte hareket etme kapasitesini aşındırmaktadır. Maddi kaynaklara, emeğe ve yaşam alanlarına yönelik mülksüzleştirme süreçleri, öznenin dikkatini, duygulanımlarını, anlam üretme kapasitesini ve gelecek tahayyülünü kuşatan mekanizmalarla iç içe geçmiştir.
Bilişsel mülksüzleştirme olarak adlandırabileceğimiz bu süreç, düşünme ve eleştirme yetisinin bütünüyle kaybedilmesini ya da bilgiye erişimin engellenmesini değil daha temel bir dönüşümü, yani öznenin kendi deneyimini yorumlama, bu deneyimden hareketle bilgi üretme, farklı olgular arasında ilişki kurma ve ürettiği anlam üzerinde söz sahibi olma kapasitesinin sistematik biçimde aşındırılmasını ifade eder. Toprakların ve müşterek kaynakların çitlenmesiyle başlayan, üretim süreçlerinin denetim altına alınmasıyla devam eden ve gündelik yaşamın giderek daha fazla sermaye birikiminin ihtiyaçlarına göre düzenlenmesiyle genişleyen tarihsel hattın bilişsel ve epistemik alandaki güncel biçimi, depolitizasyon tartışmalarının yanısıra radikal müştereklere ilişkin tartışmalar açısından oldukça önemlidir.
İyi hissetme pazarı ve bireyselleştirilen sorunlar
Özneyi kendi yaşamının girişimcisi, kendi başarısının/başarısızlığının sorumlusu ve kendi risklerinin yöneticisi olarak kuran bu rejim, yapısal eşitsizliklerin ve güvencesizliğin sonuçlarını bireysel sorumluluk alanına taşımıştır. İyi hissetme pazarı bu “yeni” kendini yönetme mantığının görünür olduğu alanlardan biridir. İyi hissetme pazarı, deneyimi çoğu zaman bireysel bir sorun ve kişisel müdahale alanı olarak yeniden tanımlar. Öfke, yas, bıkkınlık, kaygı, tükenmişlik veya çaresizlik, ortaya çıktıkları toplumsal ilişkiler içinde ele alınmak yerine bireyin yönetmesi gereken duygusal durumlara dönüştürülür. Güvencesiz çalışma koşullarının yarattığı tükenmişlik, işyerindeki eşitsiz güç ilişkilerinin ürettiği öfke veya toplumsal şiddetin yarattığı yas, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyi düzeltmesi gereken sorunlar olarak sunulabilir. Böylece yaşanan deneyimlerin toplumsal nedenleri geri plana itilirken, çözüm sorumluluğu bireyin kendisine yüklenir.
Meditasyon, kişisel gelişim, yaşam koçluğu, spiritüel pratikler, alternatif şifa yöntemleri ve çeşitli terapi biçimleri etrafında büyüyen bu pazar, insanların yaşadıkları sorunları nasıl tanımladıklarını, hangi duyguları nasıl yorumladıklarını, kendileriyle ve başkalarıyla nasıl ilişki kurduklarını biçimlendiren bir iktidar alanı olarak da işlemektedir. Bu alanın bilişsel mülksüzleştirmeyle ilişkisi, bireysel iyilik halini toplumsal koşullardan ayırması ve deneyimin anlamını giderek daha fazla kişisel uyum, öz-yönetim ve kendini geliştirme söylemleri içinde kurmasıyla belirginleşmektedir.
Mindfulness gibi pratikler, belirli bağlamlarda yapısal sorunların bireysel dikkat, stres yönetimi ve öz-düzenleme teknikleriyle ele alınmasına hizmet etmektedir. Kurumların çalışma koşullarını değiştirmek yerine çalışanların stresle baş etme becerilerini geliştirmeye yönelmesi, bu bireyselleştirici mantığın örneklerinden biridir. Benzer biçimde, wellness endüstrisinin bedeni sürekli risk altında ve müdahaleye ihtiyaç duyan bir alan olarak sunması, bireyin kendi sağlığını ve iyilik halini kesintisiz biçimde denetlemesi gereken bir özne olarak ele alındığını ortaya koymaktadır. Burada temel sorun, bakım ihtiyacının metalaşması değil bireyin kendisini sürekli eksik, yetersiz veya iyileştirilmesi gereken bir varlık olarak çerçevelemesidir.
Bütün bunlar, iyi hissetme pratiklerinin kendiliğinden depolitize edici olduğu anlamına gelmez. Bir araya gelmek, deneyimleri paylaşmak, bedensel ve duygusal ihtiyaçları ifade etmek, karşılıklı destek ilişkileri geliştirmek önemli imkânlar taşıyabilir. Ancak bu imkânların hangi ilişkiler içinde örgütlendiği belirleyicidir. Deneyimlerin toplumsal nedenlerini tartışmaya açan, farklı yaşantılar arasında bağlantılar kuran ve ortak yaşam koşullarına müdahale etme kapasitesini geliştiren pratiklerle, bireyi kendi iç dünyasına kapatan ve kişisel / evrensel uyumu nihai hedef haline getiren pratikler arasında önemli bir fark vardır.
Öfke ve yasın politik anlamı
Bilişsel mülksüzleşmede söz konusu olan, duyguların ortadan kaldırılması değil, yeniden kodlanmasıdır. Politik bir itirazın, ortak bir talebin veya kolektif bir eylemin başlangıç noktası olabilecek öfke, bireyin kendi iç dünyasında düzenlemesi gereken bir duyguya dönüşür. Yas, ortak kaybın ve şiddetin toplumsal anlamını tartışmaya açmak yerine kişisel iyileşme sürecine hapsedilebilir. Bıkkınlık ve tükenmişlik, çalışma koşullarını sorgulamak için bir zemin oluşturmak yerine bireyin dayanıklılığını artırması gereken bir eksiklik olarak yorumlanabilir. Duygular varlığını sürdürür ancak onları paylaşılabilir ve politik açıdan etkili kılan toplumsal bağlantılar zayıflatılır.
Örneğin iş yaşamında sürekli yetersizlik hisseden bir kişinin bu deneyimi yalnızca kişisel beceri eksikliği olarak yorumlaması ile aynı hissin güvencesiz çalışma, performans baskısı, rekabet ve sürekli ölçülme koşulları içinde üretildiğini kavraması arasında önemli bir fark vardır. İlk durumda sorun, bireyin kendi sınırları içinde kapanır ve çözüm arayışı da kişisel gelişim, zaman yönetimi veya duygusal dayanıklılık gibi alanlara yönelir. İkinci durumda ise deneyim, bireyin kişisel yetersizliği olmaktan çıkarak ortak bir toplumsal ilişkinin görünür hale gelmesini sağlar. Benzer koşullarda çalışan insanların deneyimleri arasında bağlantı kurulabilir ve bu deneyimlerin hangi ilişkiler içinde üretildiği tartışmaya açılabilir.
Bilişsel mülksüzleştirme, bu bağlantıların kurulmasını zorlaştıran bir süreçtir. Tarihsel çitlemelerde ortak kaynakların kullanımına ilişkin haklar sınırlandırılırken günümüzde ortak anlam üretiminin koşulları daraltılmaktadır. İnsanların deneyimlerini adlandırmak, bu deneyimlerden bilgi üretmek, farklı yaşantılar arasında bağlantılar kurmak ve ortak sorunları tanımlamak için ihtiyaç duydukları düşünsel zeminler parçalanmaktadır. Bu açıdan tarihsel çitleme tartışmaları, müştereklerin yalnızca maddi kaynaklar olmadığını ve ortak yaşam pratiklerinin de mülksüzleştirmenin hedefi haline gelebildiğini göstermesi bakımından önemlidir.
Sömürgeci bilgi rejimleri ve epistemik hiyerarşiler
İyi hissetme pazarının işleyişini yalnızca neoliberal bireyselleşme ve piyasa ilişkileri üzerinden değerlendirmek de yeterli değildir. Bu alanın küresel dolaşımı, sömürgecilik tarihinden devralınan bilgi hiyerarşileriyle yakından ilişkilidir. Sömürgecilik, toprakların ve kaynakların ele geçirilmesinin yanı sıra, hangi bilginin geçerli, hangi düşünce biçiminin evrensel ve hangi deneyimin meşru kabul edileceğini belirleyen epistemik hiyerarşiler de kurmuştur. Bazı bilgi gelenekleri kuramsal ve bilimsel otorite kazanırken, diğerleri temsil edilmeye, yorumlanmaya ve yeniden paketlenmeye açık kaynaklar olarak görülmektedir. Batı dışı toplumların bilgi gelenekleri çoğu zaman yerel, kültürel veya spiritüel birer pratik olarak sınıflandırılır.
Yoga, meditasyon, şifa ve spiritüel uygulamalar, kendi tarihsel, felsefi ve toplumsal bağlamlarından koparılarak evrensel kişisel gelişim araçları biçiminde sunulmaktadır. Bu süreçte söz konusu pratiklerin üretildiği toplulukların bilgi birikimi ve tarihsel deneyimleri görünmezleşirken bu pratikleri küresel pazara taşıyan aktörler onları yeniden tanımlama ve temsil etme yetkisini üstlenir. Dolayısıyla mesele yalnızca kültürel unsurların ticari amaçlarla kullanılması değildir. Daha derinde, bilginin hangi koşullarda üretileceği, kimler tarafından temsil edileceği ve anlamının kimler tarafından belirleneceği üzerinde kurulan asimetrik ilişkilerdir.
Bilişsel mülksüzleştirme, öznenin kendi deneyimini yorumlama ve bilgi üretme kapasitesini daraltırken, sömürgeci bilgi rejimleri hangi deneyimlerin ve bilgi biçimlerinin geçerli sayılacağını tarihsel olarak belirleyen hiyerarşileri yeniden üretmektedir.
Epistemik müşterekler
Bilişsel mülksüzleştirmenin toplumsal sonuçlarını kavramak için epistemik müşterekler üzerinde durmak gerekir. Epistemik müşterekler, bir toplumun kendi deneyimlerini ortak bir nedensellik içinde adlandırma, kavramlaştırma, tartışma ve bu deneyimler arasında ilişkiler kurarak kolektif bir anlam haritası çıkarma kapasitesidir. Bu müşterekler, herkesin aynı şekilde düşünmesi veya tek bir açıklama üzerinde uzlaşması anlamına gelmez. Farklı deneyimlerin karşılaşabileceği, ortak sorunların tanımlanabileceği ve bu sorunlara ilişkin açıklamaların birlikte geliştirilebileceği düşünsel ve ilişkisel alanları ifade eder.
Epistemik müşterekler, kendiliğinden var olan ve dış müdahalelerden etkilenmeyen bir bilgi havuzu değildir. Dil, hafıza, deneyim, tartışma, eğitim, kültürel üretim ve kolektif eylem içinde sürekli olarak yeniden üretilirler. İnsanların ortak sorunları tanımlayabilmesi, farklı deneyimler arasında bağlantılar kurabilmesi ve toplumsal gerçekliği tartışabilmesi, bu alanların varlığına bağlıdır. Dolayısıyla epistemik müştereklerin çitlenmesini, insanların bilgiye erişiminin tamamen ortadan kaldırılması olarak değil ortak anlam üretiminin koşullarının daraltılması olarak görmeliyiz.
Bu çitlenme farklı mekanizmalar üzerinden gerçekleşir. Algoritmik sistemler bilgiyi bağlamından kopararak ve parçalı biçimde dolaşıma sokarak ortak bir gerçekliğin tartışılmasını zorlaştırırken uzmanlaşmış diller, gündelik deneyimleri yalnızca belirli kategoriler içinde tanımlanabilir hale getirir. İyi hissetme pazarı, toplumsal nedenleri bulunan deneyimleri bireysel iyilik hali ve kişisel gelişim başlıkları altında yeniden kodlarken hep aynı toplumsal sonuç üretilir: Toplumun kendi gerçekliğini tarihsel, ekonomik ve siyasal bağlantıları içinde kavrama kapasitesi zayıflar.
Duygulanımsal müşterekler de bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Ortak duygular, insanların deneyimlerini paylaşabilmesini ve birbirleriyle ilişki kurabilmesini mümkün kılar. Ortak kavramlar ise bu duyguların hangi toplumsal ilişkiler içinde ortaya çıktığını anlamaya ve bunlara yönelik talepler geliştirmeye yardımcı olur. Öfke, yas, korku veya umut, tek başına politik bir eylem üretmez. Ancak bu duygular ortak deneyimlerle ilişkilendirildiğinde, toplumsal nedenleri tartışılabildiğinde ve kolektif bir anlam çerçevesi içinde ifade edilebildiğinde politik bir nitelik kazanır. Duygulanımların ortak anlam çerçevelerinden koparılması ve ortak kavramların gündelik deneyimlerden uzaklaşması, kolektif direniş kapasitesini zayıflatır.
Bu nedenle bugün yaygınlaşan eylemsizliği yalnızca bireylerin isteksizliği, ilgisizliği veya motivasyon eksikliği üzerinden açıklamak mümkün değildir. İnsanların birlikte hareket edebilmesini sağlayan ortak deneyim, dil, hafıza ve sorumluluk alanları daraldığında, eylemlilik kapasitesi de zayıflar. Toplumun kendi yaşadığı sorunları ortak bir nedensellik içinde tanımlama imkânı ortadan kalktığında, bu sorunlara yönelik kolektif müdahale yolları da görünmez hale gelir. Bilişsel mülksüzleştirme, bu bakımdan, yalnızca bireyin düşünme kapasitesini değil, toplumun birlikte düşünebilme ve hareket edebilme kapasitesini hedef alır.
Radikal müşterekler ve kolektif düşünme kapasitesi
Müşterekler kavramı, geleneksel olarak toprak, su, orman, mera ve benzeri ortak kullanım kaynakları üzerinden tartışılmış olsa da zamanla dil, bilgi, hafıza, duygu, ilişki, arzu ve dayanışma gibi maddi olmayan alanları da kapsayacak biçimde genişlemiştir. Bu genişleme, müşterekleri yalnızca belirli kaynakların mülkiyet veya kullanım rejimi olarak ele almak yerine, ortak yaşamın hangi koşullarda kurulduğu ve sürdürüldüğü sorusuna yönelmeyi mümkün kılar. Ortak kaynaklara erişim, bu kaynakların kullanımı ve yönetimi, toplulukların kurduğu ilişkiler, geliştirdiği kurallar ve verdiği mücadeleler içinde biçimlenir. Müştereklik, basitçe bir kaynağın paylaşılması değil, o kaynağın etrafında ortak yaşamı mümkün kılan ilişkilerin ve sorumlulukların kurulmasıdır. İnsanların ortak bir kaynağı kullanabilmesi kadar, ortak bir deneyimi adlandırabilmesi, ortak bir hafızayı taşıyabilmesi ve başka türlü bir gelecek tasavvur edebilmesi de belirli toplumsal koşullara bağlıdır.
Bu çerçevede radikal müşterekler, insanların yalnızca kaynak veya hizmet paylaşmalarından ibaret olmayan, ortak bir dünyanın üretimine katıldıkları ilişki biçimleri olarak düşünülebilir. Bu ilişkiler bireysel yalnızlığı kırar, kolektif aidiyet imkânı yaratır ve ortak yaşamın gerektirdiği riskleri, sorumlulukları ve çatışmaları üstlenmeyi mümkün kılar. Radikal müştereklerin ayırt edici niteliği, mevcut kaynakların daha adil paylaşılmasıyla sınırlı kalmayıp ortak olanın nasıl üretildiğini, kimlerin bu üretime katılabildiğini ve hangi ilişkilerin dönüştürülmesi gerektiğini de sorgulamasıdır. Bu nedenle radikal müşterekler, politik özneleşmenin gerçekleştiği toplumsal zeminler olarak görülebilir.
Epistemik müştereklerin yeniden kurulması da bu zeminin önemli bir boyutudur. Burada söz konusu olan, bilgi üretme ve anlamlandırma kapasitesinin belirli otorite merkezlerinin tekeline alınmasına karşı, farklı öznelerin kendi deneyimleri üzerinden bilgi üretebildikleri, bu bilgileri karşılaştırabildikleri, sunulan açıklamaları sorgulayabildikleri ve ortak anlamlar geliştirebildikleri koşulların güçlendirilmesidir.
Bu yaklaşım uzmanlığı veya uzman bilgisini reddetmez. Uzmanlık, deneyim ve bilgi üretiminin farklı biçimleri arasında hiyerarşik ve sorgulanamaz ilişkiler kurulmasına itiraz eder. Epistemik müşterekler, herkesin her konuda eşit bilgiye sahip olduğunu varsaymaz ve farklı bilgi biçimlerinin karşılaşabileceği, tartışılabileceği ve sınanabileceği bir alanın varlığını önemser. Bu alanda deneyim sahibi özneler yalnızca hakkında konuşulan kişiler olarak kalmaz, kendi deneyimlerinden hareketle bilgi üreten ve ortak anlamlandırma süreçlerine katılan özneler olarak yer alır.
Radikal müştereklerin politik önemi de burada belirginleşir. İnsanların bir araya gelmesi, yalnızca ortak ihtiyaçların karşılanması veya geçici bir aidiyet duygusunun üretilmesi değildir. Birlikte düşünmek, deneyimleri karşılaştırmak, ortak sorunları tanımlamak, farklılıklar ve çatışmalarla birlikte hareket edebilmek ve bu sorunların çözümü için sorumluluk üstlenmek de müşterek yaşamın parçalarıdır. Dolayısıyla kolektif düşünme kapasitesinin yeniden kurulması, radikal müştereklerin temel koşullarından biridir.
Birlikte hareket etmenin bedeli
Bugün mikro-politik sığınaklara, terapötik pazarlara, spiritüel arayışlara ve taahhütsüz ilişki ağlarına yönelişi de bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Bu eğilimleri birbirinden kopuk bireysel tercihler olarak açıklamak, onları mümkün kılan toplumsal koşulları gözden kaçırır. Ortak eylemin sonuç üretebileceğine ilişkin inancın aşınması, geleneksel kolektif eylemlilik zeminlerinin yaşadığı tarihsel tıkanma, siyasal katılım imkânlarının daralması ve kolektif sorumluluk üstlenmenin giderek daha maliyetli hale gelmesi, bireyleri beden, gündelik hayat ve kişisel ilişkiler gibi daha dar ve denetlenebilir alanlara yöneltmekte ve bu alanlar bireyin kendi üzerinde uyguladığı denetimin nesnesine dönüşmektedir. Böylece özgürlük ve özerklik, kolektif olarak inşa edilmesi gereken bir imkân olmaktan çıkarak bireyin kendi üzerinde gerçekleştirdiği sürekli bir denetim biçimine dönüşür.
Otoriter koşullarda kolektif sorumluluk üstlenmenin hukuki, ekonomik ve toplumsal bedellerinin ağırlaşması da bu eğilimi besler. İfade ve örgütlenme özgürlüğünün daralması, kamusal itirazın yaptırımlarla karşılaşması, iş ve gelir güvencesinin zayıflığı, insanların düşük riskli, açık bir bağlılık gerektirmeyen ve istenildiğinde terk edilebilen ilişki ağlarına yönelmesine neden olabilir. Bu ilişkileri yalnızca bireysel konfor arayışıyla açıklamak doğru değildir. Ancak bu eğilimler yaygınlaştıkça, birlikte hareket etmeyi ve süreklilik taşıyan kolektif ilişkiler kurmayı mümkün kılan zeminler de kırılganlaşır.
Radikal müşterekler, tam da bu kırılganlığın karşısında, geçici temasların ötesine geçen ilişkiler kurma imkânı sunar. Bu ilişkiler çatışmayı ortadan kaldırmaz; farklılıkları ve uyuşmazlıkları birlikte ele almayı, sorumluluk üstlenmeyi ve ortak yaşamın koşullarını dönüştürmeyi gerektirir. Dayanışma, benzer deneyimlere sahip insanların bir araya gelmesinden ibaret değildir. Farklı deneyimler arasında bağlantılar kurmayı, ortak sorunları tanımlamayı ve bu sorunların çözümü için süreklilik taşıyan ilişkiler geliştirmeyi içerir. Bu nedenle müştereklerin yeniden kurulması, yalnızca ortak kaynaklara adil erişimin sağlanması ile sınırlı biçimde ele alınamaz. Asıl mesele, insanların krizlere, güvencesizliğe ve eşitsizliğe daha iyi uyum sağlamalarını mümkün kılmak değil, onları sürekli uyum sağlamaya zorlayan koşulları dönüştürebilecek düşünsel ve politik imkânları yeniden birlikte kurmaktır.
İşyerindeki tükenmişlik nasıl kişisel bir soruna dönüşüyor?
Yoğun tempo ve sürekli ölçülme, insana yaptığı işe yetişemediğini ve yetersiz kaldığını düşündürebilir. İşyerinin cevabı stres yönetimine indirgendiğinde, çalışanların aynı koşullarda ne yaşadıklarını birlikte konuşması güçleşir. Bilişsel mülksüzleştirme, yaşadıklarımıza ad koyma ve ortak nedenlerini tartışma imkânının böyle daralmasıdır.
Yoga küresel pazara girdiğinde kimin sözü duyuluyor?
Yoga ve meditasyon evrensel kişisel gelişim araçları olarak sunulduğunda, bu pratikleri kuşaklar boyunca taşıyan toplulukların birikimi geri plana itilebilir. Pratiği pazara taşıyanlar, onun ne anlama geldiğini ve nasıl uygulanacağını da tarif etmeye başlar. Sömürgecilikten devralınan bilgi hiyerarşisi burada, kimin kendi bilgisi adına konuşabildiği sorusunda görünür olur.
Radikal müşterekler birlikte düşünmeyi nasıl mümkün kılar?
Aynı baskıyı farklı biçimlerde yaşayan insanlar deneyimlerini karşılaştırabildiğinde ortak bir talep kurabilir. Bunun için deneyimden gelen bilginin uzmanlıkla karşılaşabildiği, anlaşmazlıkların konuşulabildiği ve itirazın bedelinin paylaşılabildiği, sürekliliği olan ilişkilere ihtiyaç var. İfade ve örgütlenme özgürlüğü, bu ilişkileri kurabilmenin koşullarından.
