Julien Benda (1867-1956), Aydınların İhaneti[1] adlı eserinde, aydının dönemsel siyasal çıkarlar uğruna hakikate ve ilkelere bağlılığından vazgeçmesini ihanet olarak tanımlar. Bu ihanet kişisel çıkarlar uğruna olabileceği gibi aydının yakınlık duyduğu siyasal tarafın başarısı uğruna da olabilir.
İktidar değişimi eleştiriyi erteletir mi?
Günümüz Türkiye’sinde muhalif medya ve aydınların önemli bir bölümünde gözlenen durum, Benda’nın bu teşhisinin somut bir tezahürüdür. İktidar değişimini yegâne ve aşkın hedef hâline getiren bu çevreler, ana muhalefetin son yıllardaki siyasal çizgisini belirleyen ve temsil eden isimlerin ideolojik yönelimlerini, özellikle de merkez sağa kayan politikalarını sorgulamaktan imtina etmekte; AKP iktidarına son verme motivasyonunun arkasına sığınarak ideolojik tutarlılığı askıya almaktadır. Eleştirel sorgulamanın böylesine geri plana itildiği bir süreçte, siyasal geçmişleri, ideolojik yönelimleri ve izledikleri politikalar ciddi bir değerlendirmeyi gerektiren siyasiler, bizzat bu medya ve aydınlar eliyle neredeyse hatasız ve dokunulmaz figürlere dönüştürülmekte; attıkları tartışmalı adımlar ve yaptıkları hatalar, iktidarı değiştirme arzusunun yarattığı devasa bir “görmezden gelme” perdesinin ardında ya eleştirilmeden geçiştirilmekte ya da meşrulaştırılmaktadır. Dahası, olgulara dayalı eleştiriler bile siyasal saflaşmalar ve güncel siyasal hedefler gerekçe gösterilerek değersizleştirilmekte, eleştirel düşünceye açılan alan da daraltılmaktadır.
Bu tutarsızlığın asıl sonucu, muhalefette yaşanan siyasal dönüşümün sorgulanmadan benimsenmesidir. İktidara alternatif olarak sunulan yeni siyasal hat, neoliberal ve neomuhafazakâr bir merkez sağ çizgiye doğru evrilirken, bu dönüşüm muhalefetin doğal ve kaçınılmaz rotasıymış gibi olağanlaştırılmaktadır.
Bu yönelimin işaretleri yeni de değildir. 2023 seçimlerinin ardından ana muhalefette başlatılan “değişim” hareketi kapsamında yayımlanan “Türkiye İçin Yeniden” başlıklı metinde, “yeni bir siyaset” ve “yeni bir örgütlenme” arayışından söz ediliyor; “Cumhuriyetin kurucu değerlerini yeniden yorumlayıp” Türkiye’nin yeni yolculuğunu inşa etmek öneriliyordu.[2] Bir yıl sonra Turgut Özal’ın, Cumhuriyet tarihinde “çok özel bir döneme imza atmış”, “birçok konuda tıkanmışlığın önünü açmış” bir siyasetçi olarak anılması bu arayışın siyasal yönünü gösteren bir başka işaretti.[3] Sonraki yıllarda bu arayış daha belirgin hâle geldi. Dînî pratiklerin siyasal görünürlüğünün artırılması, muhafazakâr seçmene ulaşma çabasıyla laiklik anlayışının esnetilmesi ve “değişim” hareketinin devamında geliştirilen “Türkiye İttifakı” söylemiyle sosyal demokratlardan muhafazakâr, milliyetçi ve liberal demokratlara uzanan farklı siyasal eğilimleri aynı çatı altında buluşturma çabası bunun başlıca örnekleriydi.[4] Kurulan yeni partiyle ortaya çıkan siyasi yapının bir “merkez parti” olarak tanımlanması da bu yönelimi açıkça gösteriyordu.[5] Bu gelişmelerin muhalif medya ve aydınlar arasında ciddi bir tartışmaya konu edilmemesi ise muhalefetteki siyasal dönüşümün kendisi kadar dikkat çekiciydi.
Medyanın siyasal tercihleri olağanlaştırma gücü
Althusser’in “devletin ideolojik aygıtları”[6] arasında saydığı haberleşme araçları -dönemin basın, radyo ve televizyonu; bugün bunlara eklenen dijital ve sosyal medya- yalnızca haber ve düşüncelerin aktarıldığı mecralar değildir. Aynı zamanda egemen ideolojinin yeniden üretildiği, bazı siyasal tercihlerin olağan ve kaçınılmazmış gibi benimsetildiği alanlardır. Medya, farklı siyasal amaçlar doğrultusunda, bazı olguları öne çıkarıp bazılarını görmezden gelerek siyasal gerçekliğin eksik ve tek yanlı sunulmasına da yol açabilir.
Günümüz Türkiye’sinde, kendisini “sol/sosyalist”, “Atatürkçü, laik ve cumhuriyetçi” olarak konumlandıran muhalif aydınların önemli bir bölümü, eleştirel bağımsızlığını korumak yerine, kurulmak istenen neoliberal-merkez sağ hegemonyanın rızasını üreten[7] “organik aydınlar”a[8] dönüşmüşlerdir. Benzer biçimde muhalif medya da mevcut iktidar karşısında başka bir siyasal seçeneğin bulunmadığı düşüncesini yaygınlaştırarak, bu politikaların sol tabanda kabul görmesine aracılık etmektedir.
Bir medya mensubu ya da aydın, yakın durduğu siyasal çevrenin yanlışlarını karşıtlarındakiler kadar rahat eleştiremiyor, birine gösterdiği eleştirel tutumu diğerinden esirgiyor ve hakikati bir siyasal davanın başarısına göre eğip büküyorsa, Julien Benda açısından ihanet tam da burada başlamaktadır.
Bilgiyle gerçeklik arasındaki kopuş
Aydının hakikatle ilişkisini yitirmesinin tek biçimi Benda’nın sözünü ettiği ihanet değildir. Canetti (1905-1994), Körleşme’de, yaşamını 25 bin kitabının arasında geçiren sinolog Peter Kien aracılığıyla başka bir tehlikeye işaret eder: Dünyayı kitaplardan bilen, ama çevresinde olup biteni artık göremeyen aydına… Kien’in trajedisi, bilgisinin gerçeklikle bağını giderek yitirmesidir.[9] Sartre (1905-1980) ise Aydınlar Üzerine isimli kitabında, aydının sorumluluğunu yalnızca egemen iktidar karşısında tanımlamaz; kitle partileri ve işçi örgütleri dâhil her türlü iktidar karşısında eleştiriden vazgeçmemesi gerektiğini savunur.[10]
Gazeteciliğin kendi tarihinden bir ölçü
Bu eleştirel tutumun Türkiye’de de güçlü bir karşılığı vardır. Cumhuriyetçi ve ilerici düşünce geleneğinin aydına yüklediği sorumluluk, siyasal koşullar ya da dönemsel çıkarlar ne olursa olsun, bu geleneği var eden temel değerlere bağlı kalmaktır. Bu nedenle aydınların ya da muhalif medyanın pragmatik sağcılaşmayı eleştiri dışında bırakması bu düşünsel mirasla bağdaşmaz. Bunun gazetecilikteki en çarpıcı örneklerinden biri, Cumhuriyet gazetesinin kendi tarihinde, doğrudan gazetenin kimliği ve yayın çizgisi üzerine yaşanan büyük tartışmada görülür. 1991’de İlhan Selçuk, Uğur Mumcu ve onlarla birlikte hareket eden bir grup Cumhuriyet yazarı, gazetenin tarihsel çizgisinden uzaklaşarak liberalleştiği düşüncesindeydi. Osman Ulagay’ın DYP-ANAP koalisyonunu savunan yazısı, uzun süredir devam eden tartışmada bardağı taşıran son damla olmuş; Selçuk ve Mumcu’nun yanı sıra bazı yazar ve çalışanlar gazeteden ayrılmış; okurların da katıldığı protestonun ardından 1992’de geri dönmüşlerdi. Bu iç tartışmanın hemen sonrasında, 10 Nisan 1992’de gazetenin “Olayların Ardındaki Gerçek” sütununda yer alan şu sözler, gazeteciliğin siyasetle ilişkisi bakımından bugün için de anlamlı bir ölçü ortaya koyuyordu: “Babıâli ya da öteki adıyla ‘Bizim Yokuş’ta ‘dikine tıraş’ pek sevilir; ‘suyuna gitmek’ gazeteci erbabına ters düşer. Mesleğin raconu budur.”[11] Bu ölçü, söz konusu olanın iktidar ya da muhalefet olmasına göre değişemez. İktidardakilerin suyuna gidilmediği gibi, onların yerini alması arzu edilen siyasilerin de suyuna gidilmez; seçim kazanma beklentisiyle laiklikten, eşitlikten, emekten ve özgürlüklerden ödün verilemez. Neoliberal ve neomuhafazakâr yönelimler,[12] destek verilen çevrelerde ortaya çıktığında da aynı sorgulamaya tabi tutulmalıdır.
İlhan Selçuk’un yarım yüzyılı bulan “Pencere”sinin temelinde de benzer bir aydın sorumluluğu vardı. Onun gazeteciliğinde laiklik, aydınlanma ve hukuk, siyasal konjonktüre ya da günün ittifaklarına göre ertelenebilecek ilkeler değildi; gazetecinin görevi, bu ilkeleri kimin ihlal ettiğine bakmaksızın eleştirel mesafesini her koşulda korumaktı. Selçuk, Cumhuriyet’in 85. yılında kaleme aldığı “Elinizdeki Bu Gazete…” başlıklı yazısında, gazete çalışanlarının köklü bir mirasın taşıyıcısı olduklarını söylüyor; gazetenin varlığını Atatürk Cumhuriyeti’yle özdeşleştiriyor ve geleceğe Atatürk’ün laik Cumhuriyet’iyle yürüme kararlılığını dile getiriyordu.[13] Bu mirasın gereği, Cumhuriyetin kurucu değerlerini yalnızca siyasal iktidarın uygulamaları karşısında değil, kimden gelirse gelsin onları aşındıran her siyasal tutum karşısında aynı duyarlılıkla savunmaktır.
İlkelerden vazgeçmemenin sorumluluğu
Server Tanilli’nin (1931-2011) aydın anlayışında da siyasal iktidarlardan ve güncel çıkarlardan önce ilkelere bağlılık vardır. Tanilli, Voltaire ve Aydınlanma’da Voltaire’i (1694-1778), özgürlük, akıl, adalet, insan hakları ve hoşgörü uğruna mücadele eden, karanlıkçılığa ve bağnazlığa karşı duran “davaya bağlı” aydın tipinin ilk örneği olarak gösterir.[14] Bu anlayış, Tanilli’nin kendi yaşamında da karşılığını bulmuştur. Uygarlık Tarihi kitabı nedeniyle DGM’de yargılandığı davadaki 30 Eylül 1976 tarihli savunmasında, yazdıklarının “yazılması gereken şeyler” olduğunu söylüyor ve yeniden yazacak olsa tutumunun değişmeyeceğini belirtiyordu. Ardından, kaleminden çıkmış her kelimenin altında “entelektüel şeref ve haysiyet”inin yattığını ifade ediyordu.[15] Bu sözlerde ifadesini bulan aydın sorumluluğu açıktır: Koşullar ve ödenecek bedel değişse de savunulan ilkeler değişmemelidir.
Sonuç olarak, güncel siyasal hedefler uğruna solun evrensel değerlerini ve Cumhuriyetin kurucu birikimini geri plana iten aydın, kendi varlık nedenini de tartışmaya açmış olur. Muhalif medya ve aydınlar, ana muhalefet ekseninde yaşanan siyasal saflaşmanın taraflarından birini olduğu gibi benimsemek zorunda değildir. Asıl mesele, bu saflaşmanın ötesinde, solun ve Cumhuriyetin tarihsel birikiminden beslenen bir siyasal çizginin yeniden nasıl güçlendirileceğidir.
Bugün ihtiyaç duyulan, seçim kazanmayı her şeyin önüne koyan değil; emeği, demokrasiyi, barışı ve insan haklarını siyasetinin temeline yerleştiren, cumhuriyetçi ve aydınlanmacı bir anlayıştır. Koşullar ne olursa olsun bu değerlerden vazgeçmemek, siyasetin de, gazeteciliğin de, aydın olmanın da temel sorumluluğudur.
Kaynaklar
- Julien Benda. Aydınların İhaneti (Fransızca ilk baskı 1927). Ankara, 2006. Doğu Batı Yayınları.
- Ekrem İmamoğlu, “Türkiye İçin Yeniden”. Gazete Oksijen, 28 Temmuz 2023. Erişim: 7 Ağustos 2026. Kaynak bağlantısı.
- Ekrem İmamoğlu’nun Turgut Özal’ın ölümünün 31. yılı dolayısıyla düzenlenen anma programındaki konuşması, “İmamoğlu, Turgut Özal’ı anma programına katıldı”, Cumhuriyet, 17 Nisan 2024.
- Özgür Özel’in çeşitli konuşmalarında dile getirdiği, “Aslan sosyal demokratlarla, milliyetçi demokratlarla, muhafazakâr demokratlarla, Kürt demokratlarla, liberal demokratlarla, sosyalist demokratlarla hep birlikte yürüyeceğiz!” ve benzeri ifadeler.
- Özgür Özel’in 3 Eylül 2026 tarihli açıklaması, Yeni Parti resmî internet sitesi.
- Louis Althusser. İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları, çev. Yusuf Alp ve Mahmut Özışık, İletişim Yayınları, İstanbul, 2000.
- Noam Chomsky ve Edward S. Herman’ın “Rızanın İmalatı” (Manufacturing Consent) yaklaşımı: Kitle medyasının halkın düşüncelerini, tercihlerini ve onayını egemen siyasal ve ekonomik çıkarlarla uyumlu biçimde yönlendirme ve şekillendirme sürecini açıklayan propaganda modelidir.
- Gramsci’nin “Organik Aydın” kavramı: Belli bir toplumsal sınıfın çıkarlarını, dünya görüşünü ve bilincini toplumun geneline yayarak hegemonya kurmasına katkıda bulunan, o sınıfla doğrudan bağ ve işlevsel bütünlük içinde olan aydındır.
- Elias Canetti, Körleşme, çev. Ahmet Cemal, Sel Yayıncılık, İstanbul, 2015, özellikle s. 531.
- Jean-Paul Sartre. Aydınlar Üzerine, çev. Aysel Bora, Can Yayınları, 2015, s. 62.
- “Olayların Ardındaki Gerçek: ‘Şaka!..’”, Cumhuriyet, 10 Nisan 1992, s. 1 ve 19.
- Okan Toygar. Laiklik ve Popülizm. Gazete Fikir, 26 Eylül 2026.
- İlhan Selçuk, Elinizdeki Bu Gazete…, Pencere, Cumhuriyet, 8 Mayıs 2009.
- Server Tanilli. Voltaire ve Aydınlanma, Cem Yayınevi, İstanbul, 1994.
- Server Tanilli. Uygarlık Tarihi, 22. Baskı, Alkım Yayınevi, İstanbul, 2006, s. 594.
Yeni araştırma | İktidara tepki büyüyor: Seçmen çözümü kimde görüyor?
Siyasal yakınlığın sınırı
Bir aydın ya da gazeteci, desteklediği siyasal çevrenin yanlışlarını da aynı açıklıkla eleştirebiliyor mu? Toygar, eleştirel bağımsızlığın en belirgin sınavını bu soruda görüyor.
Kitaplardan gazetecilik tarihine
Benda’nın hakikate bağlılık anlayışı, Canetti’nin Körleşme romanı ve Sartre’ın aydın sorumluluğu; Cumhuriyet gazetesindeki tartışmalar, İlhan Selçuk ve Server Tanilli üzerinden Türkiye’deki gazetecilik ve siyaset ilişkisine bağlanıyor.
Seçim başarısının ötesindeki sorumluluk
Yazar, iktidar değişikliği beklentisinin laiklik, emek, demokrasi ve insan hakları konusundaki eleştirileri ertelemeye gerekçe yapılamayacağını savunuyor.
