Daron Acemoğlu, Seyla Benhabib, Thomas Piketty ve Naomi Klein’ı aynı metinde buluşturan Paris Manifestosu, büyük servetlerin sahiplerine nasıl bir yönetme gücü verdiğini tartışmaya açıyor. İmzacıların üç önerisi var. Biri milyarderlerin ödediği vergiyle, biri gazetecilerin kendi haber merkezindeki söz hakkıyla, üçüncüsü ise yapay zekânın kime ait olacağıyla ilgili.
Paris Manifestosu, dünyanın farklı ülkelerinden araştırmacıların, yazarların ve sendikacıların uluslararası oligarşiye karşı ortak hareket etme çağrısı. Metin 20 Kasım’da Fransa’da Seuil tarafından kitap olarak yayımlandı. Ertesi gün Paris’teki Théâtre de la Concorde’da düzenlenen Uluslararası Oligarşiye Karşı Zirve’nin gündemindeydi. Herkesin okuyup imzalayabildiği kısa sürümü ise 21 Kasım 2026 tarihini taşıyor.
Bir vergi önerisinin, bir gazetenin yayın bağımsızlığıyla ne ilgisi var? Manifestoyu bir arada tutan düşünce bu sorunun yanıtında yatıyor. Bir servet yeterince büyüdüğünde sahibi bir seçim kampanyasını finanse edebiliyor, bir gazeteyi satın alabiliyor, milyonlarca insanın dünyada olup biteni öğrendiği bir platformun kurallarını değiştirebiliyor. İmzacılara göre servetin böyle kullanılması, o servetin hangi kurallarla vergilendirileceği üzerinde de sahibine nüfuz kazandırıyor.
Aynı metinde kimler buluştu?
Paris Manifestosu’nu iktisatçı Gabriel Zucman, hukukçu Stéphanie Hennette-Vauchez ve siyaset bilimci Antoine Vauchez kaleme aldı. Le Monde’da yayımlanan ortak çağrının altında 110’u aşkın isim var. Dört Nobel ödüllü iktisatçı Daron Acemoğlu, Esther Duflo, Paul Krugman ve Joseph Stiglitz’in yanı sıra filozoflar Seyla Benhabib ve Nancy Fraser, iktisatçılar Thomas Piketty ve Jayati Ghosh, yazar Naomi Klein da imzacılar arasında. Çağrıya Fransa’dan CGT Genel Sekreteri Sophie Binet ve Britanya’dan Sendikalar Kongresi Genel Sekreteri Paul Nowak da katıldı.
İmzacıların çıkış noktası, kırk yıla yaklaşan bir karşılaştırma. 1987’de dünyanın en zengin yüzde 0,0001’lik kesimini oluşturan yaklaşık 1.500 hanenin toplam serveti, o yılki dünya üretiminin yüzde 3’üne denkti. 2026’da aynı dilimde yaklaşık 3 bin hane var ve birikmiş servetleri dünyanın bir yıllık üretiminin yüzde 17’sine denk geliyor. Bu servetin önemli bir bölümü şirket hisselerinden oluşuyor. Dolayısıyla büyüyen, hissedarların şirketlerde hangi yatırımların yapılacağına ve hangi teknolojilerin geliştirileceğine karar verme gücü.
Birinci öneri: Büyük servetlere yıllık vergi tabanı
İmzacıların Le Monde’da açıkladığı öneride eşik 100 milyon dolar. Serveti bu tutarı aşanların yıl içinde ödediği kişisel vergiler, servetlerinin en az yüzde 2’sine tamamlanacak. Örneğin 200 milyon dolarlık serveti olan ve o yıl kapsama giren vergiler için 3 milyon dolar ödeyen biri, 1 milyon dolar daha ödeyecek.
Geçmiş yıllar için ayrıca bir defalık telafi vergisi öneriliyor. Zucman, yüzde 25’i olası bir oran olarak veriyor ve önceki 15 yılda ödenmiş vergilerin hesaptan düşülebileceğini söylüyor. Bu öneri Fransa’da şimdiden itirazla karşılaştı. Kamu hesaplarından sorumlu Bakan David Amiel, 20 Kasım’da Sud Radio’ya yaptığı açıklamada, bu ölçekte bir verginin şirketleri sarsacağını ve ciddi bir ekonomik krize yol açacağını savundu.
İkinci öneri: Sansüre uğrayan gazeteciye söz hakkı
Bir medya patronu kendi çıkarlarını ilgilendiren bir haberi durdurduğunda, o haberi hazırlayan gazeteciler ne yapabilir? Zucman’ın açıkladığı öneri, çalışanlara yasayla açıkça tanımlanacak sansür gibi durumlarda ilgili hissedardan paylarını satmasını isteme hakkı tanıyor. İmzacılar ayrıca kamu yayıncılığının desteklenmesini ve gazetelerin, televizyonların, dijital platformların birkaç elde toplanmasını önleyecek kuralların uluslararası ölçekte ele alınmasını istiyor.
Fransa’da bu tartışmanın somut bir geçmişi var. Le Monde’da çalışanları, gazetecileri ve okurları temsil eden kurul, 2019’da grubun kontrolünü devralacak yeni bir hissedarı reddetme hakkı kazandı. Kurul bu hakkı kullanırsa altı ay içinde başka bir alıcı bulmakla yükümlüydü. Paris Manifestosu tartışmayı bir adım ileri taşıyor. Gazetecilerin söz hakkı, satış tamamlanıp yeni patron yayın politikasına müdahale ettiğinde de sürmeli mi?
Üçüncü öneri: Yapay zekâ şirketlerine yeni bir sahiplik modeli
Bir yapay zekâ modelinin sorularımıza cevap verebilmesinde kuşaklar boyunca yazılmış kitapların, yayımlanmış araştırmaların ve üretilmiş sanat eserlerinin payı var. İmzacılar bu ortak birikimden yararlanan şirketlerin, aynı bilgiye hangi koşullarda ve hangi bedelle erişileceğini belirlemesine itiraz ediyor. Önerileri, yapay zekâ şirketlerinin uluslararası, kâr amacı gütmeyen vakıflara devredilmesi ve modelleri geliştiren çalışanların bu vakıfların yönetimine katılması.
Peki neden Paris’ten uluslararası bir çağrı yapılıyor? Manifestonun verdiği örneklerden biri Twitter’ın Elon Musk tarafından satın alınması. Satış ABD’de gerçekleşti, ancak platformun el değiştirmesi pek çok ülkede insanların hangi haberleri gördüğünü ve kamusal tartışmaya nasıl katıldığını etkiledi. İmzacıların “demokratik enternasyonal” dediği çağrı bu deneyimden hareket ediyor. Şirket kararlarının sonuçları sınırları aşıyorsa, bu kararlarda söz sahibi olmak isteyenlerin de birlikte hareket etmesi gerekiyor.
Paris Manifestosu’nun tamamı nerede okunabilir?
Fransızca kitap Seuil’in Libelles dizisinden çıktı. Manifestonun sitesinde Fransızca ve İngilizce kısa metne, ilk imzacıların listesine ve çağrıya katılım formuna ulaşılabiliyor.
Yüzde 17 neyi ölçüyor?
Yaklaşık 3 bin hanenin yıllar içinde biriktirdiği serveti, bütün dünyanın bir yılda ürettiği mal ve hizmetlerin değeriyle karşılaştırıyor. 1987’den 2026’ya yüzde 3’ten yüzde 17’ye çıkan, bu iki büyüklük arasındaki oran.
Gazetecilerle yapay zekâ çalışanlarının talebi nerede birleşiyor?
Bir haber merkezinde sansürü ilk görenler gazeteciler. Bir modelin nasıl geliştirildiğini ve taşıdığı riskleri yakından bilenler de o model üzerinde çalışanlar. İki öneri de çalışanların mesleki bilgisinin, kurumun kararlarında kullanabilecekleri bir yetkiye dönüşmesini öngörüyor.
Travmatik hafızadan müşterek geleceğe: Türkiye’de “biz” yeniden mümkün mü?

