Günümüz ebeveynliğinde en sık duyduğumuz sorulardan biri şu: “Çocuğumu özgür mü yetiştirmeliyim, yoksa sınırlar koymalı mıyım?”
Oysa bu soru, bizi iki seçenek arasında kalmaya zorlayan bir yanılsama içerir. Çünkü çocuk gelişiminde özgürlük ve sınır birbirine zıt değil; aksine sağlıklı gelişimin birbirini tamamlayan iki temel parçasıdır.
Çocuk için özgürlük, her istediğini yapabilmekten çok kendisi olabileceği bir alan bulabilmektir. Düşünebilmek, merak edebilmek, soru sorabilmek, denemek ve hatta hata yapabilmek bu alanın doğal parçalarıdır. Özgür bir çocuk fikirlerini rahatça ifade edebilir, kendi oyununu kurabilir ve duygularını saklamak zorunda hissetmez. Ancak burada önemli bir denge vardır; özgürlük, başkalarına zarar vermediği sürece anlam kazanır.
Sınır, çocuğun güven çerçevesidir
Sınırlar ise çoğu zaman yanlış anlaşıldığı gibi bir kısıtlama değil, çocuk için güvenin görünmez çerçevesidir. Çocuğa dünyayı anlamlandırabileceği bir yapı sunar. Sınırların olmadığı bir ortamda çocuk ne yapacağını kestirmekte zorlanabilir, kendini güvende hissetmeyebilir ve sosyal ilişkilerde zorlanabilir. Çünkü çocuklar, her şeyin serbest olduğu bir dünyadan ziyade, neyin nerede durduğunu bildikleri bir düzende kendilerini daha huzurlu hissederler.
Her çocuk harika olmak zorunda mı?
Yalnızca bizim çocuğumuz mu özel? Neden çocuğumuz harika olmak zorunda? Birçok ebeveyn ile konuştuğumuzda genelde çocuğu ile duyduğumuz ikinci cümle şu konuda çok başarılı, çok yetenekli.
Çocuğum diğer çocuklardan bu denli üstün oluyor ne yazık ki. Çocuğum çok beyefendidir, hayvanlara asla zarar vermez, doğayı çok sever gibi sözler övünülesi kabul edilmiyor çoğunlukla.
Hiç durup düşündük mü? Neden çocuğumuz bir konuda harika olmak zorunda?
Neden çocuğumuzun ‘normal’ olma halini kabul edemiyoruz?
Belki de harika olmak zorunda hisseden çocuklarımız sınırlar koymak istediğimizde de bu fikri kabullenmekte zorlanıyor mu?
Özgürlük ve sınır birlikte kurulabilir
Asıl mesele, bu iki kavram arasında sağlıklı bir denge kurabilmektir. Bu dengeyi sağlayabilmek için kuralların net ama esnek olması, “hayır”ların bir açıklama içermesi, çocuğun fikrine değer verilmesi ve duygularının bastırılmadan yönlendirilmesi gerekir.
Örneğin bir çocuk yüksek sesle bağırmak istediğinde bunu tamamen yasaklamak yerine, “Evde değil ama parkta istediğin kadar bağırabilirsin” demek; hem sınır koymayı hem de özgürlük tanımayı mümkün kılar.
Eğitim tek başına yetmez
Peki, başta biz öğretmenler olarak gözden geçirmemiz gereken bir konuyu daha düşünelim: Sınır koymak ve özgürlük tanımak konusunda eğitimli insanlar gerçekten daha doğru hareket edebiliyor mu? X kuşağı ebeveynleri -yani çoğunlukla bizlerin ebeveynleri 1965-1980 doğumlular -eğitim düzeyi açısından yüzeysel bir bakışla Y kuşağına göre daha geride görülse de, çocuklarına sınır koyma konusunda neden zaman zaman daha başarılı olabiliyorlardı?
İyi ebeveyn olmanın yolu yalnızca daha yüksek eğitim seviyesine sahip olmak mıdır? Bana göre bunun cevabı kesinlikle hayır. Eğitim, hayatın her aşamasında son derece kıymetlidir; ancak hayatı tek başına tanımlayan bir unsur değildir. Çünkü eğitim, ahlak, sağduyu ve yaşam deneyimiyle desteklenmediğinde eksik kalabilir. Tıpkı tek kanatla uçamayan bir kuş gibi…
Bu değerlerle birlikte gelişmediğinde ise ne yazık ki sağlıksız durumlar ortaya çıkabiliyor.
Çocuğa yalnızca kural değil, yaşam alanı gerekir
Sonuç olarak özgür çocuk, başıboş bırakılmış çocuk değildir; sınırları olan çocuk da baskı altında büyüyen çocuk değildir. Sağlıklı olan, sınırların yol gösterdiği ve özgürlüğün gelişimi beslediği bir denge kurabilmektir. Çocuklar sert duvarlar arasında değil, anlamlı ve tutarlı sınırlar içinde büyürler.
Ve belki de en önemlisi, onlara yalnızca kuralları değil, o kuralların içinde var olabilecekleri yaşam alanını da sunabilmektir.
Çocuğa açılan alan, yetişkine düşen sorumluluk
Bu yazı, çocuk yetiştirmede sıkça karşı karşıya getirilen iki kavramı birlikte düşünmeye çağırıyor: özgürlük ve sınır. Çocuğun gelişimi için yalnızca serbestlik değil, güven veren bir çerçeve de gerekir. Yetişkinin görevi, çocuğun sesini kısmak değil; o sesin başkalarının varlığıyla birlikte yaşayabileceği bir alan kurmaktır.
“Harika çocuk” beklentisinin gölgesinde
Yazının güçlü sorularından biri, çocuklardan neden sürekli parlamalarını beklediğimizle ilgili. Çocuğun duyarlı, sakin, meraklı, nazik ya da sadece kendi halinde olmasını yeterli görmeyen başarı kültürü, sınır koyma süreçlerini de zorlaştırıyor. Çocuk, değerinin yalnızca başarıyla ölçülmediğini hissettiğinde, sınırları da daha sağlıklı kavrayabilir.
Sınır, baskı değil ilişki biçimidir
Sınır koymak, çocuğun iradesini kırmak anlamına gelmez. Açıklanabilir, tutarlı ve sevgiyle kurulan sınırlar; çocuğa hem güven hem de birlikte yaşam bilgisi verir. Özgürlük de tam bu güvenli çerçevenin içinde gelişir.
